ବର୍ଷା ଋତୁରେ ବାହିଥିବା ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷ ଧରି ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି—ମତ୍ସ୍ୟା, ମୁକୁଟକୁଳ୍ୟା, କୁନ୍ତଳା, କାଶିକୋଶଳା ପ୍ରମୁଖ। ଏଠି ଆନ୍ଧ୍ର, କଳିଙ୍ଗ, ଶମକ, ବୃକ, ଏବଂ ମଧ୍ୟଦେଶର ଲୋକମାନେ ବି ଗଣନା କରାଯାଇଛନ୍ତି। ସହ୍ୟ ପର୍ବତର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ, ସେଇ ଭୂମି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ଭାର୍ଗବଙ୍କର ଆଧିପତ୍ୟ ଥିବା ଆକର୍ଷଣୀୟ ଗୋବର୍ଧନ ନଗର, ଭାହୀକରାଟଧାନ, ସୁତୀର, କାଳତୋୟଦ ଓ ଅପରାନ୍ତ, ଶୂଦ୍ର, ବାହ୍ଲିକ, କେରଳ, ଗାନ୍ଧାର, ଯୌନ, ସିନ୍ଧୁ, ସୌଭୀର, ମଦ୍ରକ ଓ ଶତଦ୍ରୁହ, କଳିଙ୍ଗ, ପାରଦ, ହାରଭୂଷିକ, ମାଠର, କନକ, କୈକେୟ, ଡମ୍ଭମାଳିକ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ସମାନ ଅଞ୍ଚଳ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ପରିବାର, କମ୍ବୋଜ, ବର୍ବର, ସାଧାରଣ ଜନମାନେ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଭିର, ତୁଷାର, ପହ୍ଲବ ବଂଶଜ, ଆତ୍ରେୟ, ଭୃଗୁ, ପୁଷ୍କଳ, ଦଶେରକ, ଲମ୍ପକ, ଶୁନଶୋକ, କୁଳିକ, ଜଙ୍ଗଳ, ଉଷଧ୍ୟ, ଚଳଚନ୍ଦ୍ର, କିରାତ ଜନଜାତି ଏବଂ ଟୋମର, ହଂସମାର୍ଗ, କଶ୍ମୀରୀ, କରୁଣ, ଶୂଳିକ, କୁହକ, ମଗଧ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତର ଅଞ୍ଚଳରେ ବସିଛନ୍ତି। ଏବେ ପୂର୍ବ ଦିଗର ଅଞ୍ଚଳମାନେ: ଆନ୍ଧ, ବାମଙ୍କୁର, ବଲ୍ଲକ, ମଖନ୍ତକ, ଅଙ୍ଗ, ବଙ୍ଗ, ମଳଦ, ମଳବର୍ତ୍ତିକ, ଭଦ୍ରତୁଙ୍ଗ, ପ୍ରତିଜୟ, ଭାର୍ୟଙ୍ଗ, ଅପମର୍ଦ୍ଦକ, ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ୟୋତିଷ, ମଦ୍ର, ବିଦେହ, ତାମ୍ରଲିପ୍ତ, ମଲ୍ଲ, ମଗଧ, ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୂର୍ବ ଜନମାନେ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ଦକ୍ଷିଣ ଅଞ୍ଚଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କେବଳ, ଗୋଲଙ୍ଗୁଳ, ଋଷିକ, ମୂଷିକ, କୁମାର, ରାମଥ, ଶକ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ମହିଷକ, ସମସ୍ତ କଳିଙ୍ଗ ଅଞ୍ଚଳ, ଅଭୀର ଓ ବୈଶିକ, ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟବାସୀ, ପୁଲିନ୍ଦ, ମୌଳେୟ, ବୈଦର୍ଭ, ଡଣ୍ଡକ, ପୌଳିକ, ମୌଳିକ, ଅଶ୍ମକ, ଭୋଜବର୍ଧନ, କୌଳିକ, କୁନ୍ତଳ, ଡମ୍ଭକ, ନୀଳକଳକ ଥିବା ଦକ୍ଷିଣ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନେ ଅଛନ୍ତି। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଶୂର୍ପରକ, କଳିଧନ, ଲୋଳ, ତଳକଟାଇ ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତ ପଶ୍ଚିମ ଜନମାନେ ଅଛନ୍ତି। ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତରେ ବସୁଥିବା ମଲଜ, କର୍କଶ, ମେଳକ, ଚୋଳକ, ଉତ୍ତମର୍ଣ୍ଣ, ଦଶାର୍ଣ୍ଣ, ଭୋଜ, କିଶ୍କିନ୍ଧକ, ତୋଷଳ, କୋଶଳ, ତ୍ରୈପୁର, ବୈଦିଶ, ତୁମ୍ବୁର, ଚର, ଯୌନ, ପବନ, ଅଭୟ, ରୁଣ୍ଡିକେର, ଚର୍ଚର, ହୋତ୍ରଧର୍ତ୍ତାୟ ଏଠି ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ପର୍ବତ ଅଞ୍ଚଳରେ ନିହାର, ତୁଷମାର୍ଗ, କୁରବ, ତୁଙ୍ଗନ, ଖସ, କର୍ଣ୍ଣପ୍ରଭରଣ, ଉର୍ଣ୍ଣ, ଦର୍ଘ, ଶକୁନ୍ତକ, ଚିତ୍ରମାର୍ଗ, ମଳବ, କିରାତ, ଟୋମର ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ଏଠି ଚାରିଏ ଯୁଗ—କୃତ, ତ୍ରେତା ଆଦିର ନିୟମ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛି। ଏହିପରି ଭାରତ ଭୂମି ନଉଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ଏହାର ଦକ୍ଷିଣ, ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମରେ ବିଶାଳ ସାଗର ଅଛି। ଉତ୍ତରେ ଧନୁଷ ଆକୃତି ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହି ଭାରତ ଭୂମି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତର ମୂଳ ମାନାଯାଏ। ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ୱ, ଦେବତ୍ୱ, ଅମରତ୍ୱର ଶାସନ, ମରୁତମାନେ, ଶିକାରୀ, ଯକ୍ଷ, ଅପ୍ସରା, ନାଗ ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କ କର୍ମାନୁସାରେ ଏଠାରୁ ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଲୋକ ନାହିଁ। ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭାରତ ଭୂମିରେ ମଣିଷ ଜନ୍ମ ପାଇବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶା କରନ୍ତି। ମଣିଷ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେ, ଦେବ ଓ ଦାନବ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ କର୍ମରେ ବନ୍ଧା ଓ ନିଜ କର୍ମକୁ କ୍ଷୟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟାଶୀଳ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଭାରତ ସମାନ ଭୂମି ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ଋଷିମୁଖ୍ୟ ବର୍ଗମାନେ ନିଜ ଅଭୀଷ୍ଟ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ମହାନ୍ତ ଲୋକ ଭାରତ ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ ର ମହାଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଠି ତପସ୍ୟାର ଦୁର୍ଲଭ ଫଳ, ସମସ୍ତ ଦାନ ଓ ଯଜ୍ଞ ଫଳ ମିଳେ। ଏଠି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଗୁରୁସେବା, ଦେବପୂଜା, ଅଧ୍ୟୟନ ଫଳ ମିଳେ। ଦେବମାନେ ଏଠି ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଶୁଭ ଜନ୍ମ ପାଇଁ ଆଶା କରନ୍ତି; ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରତ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଫଳ ମଧ୍ୟ ଏଠି ମିଳେ। ଅହିଂସା ଓ ଏପରି ଗୁଣର ଫଳ, ଚାରିପୁରୁଷାର୍ଥ ଫଳ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ ଫଳ, ଅରଣ୍ୟବାସ, ସନ୍ନ୍ୟାସ, ପୂଜା, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳ ସବୁ ଏଠି ମିଳେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭୂମିରେ ନୁହେଁ। ଏପରି ଭାରତ ଭୂମିର ସମସ୍ତ ମହିମା କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ? ଏହିପରି ପବିତ୍ର, ଶୁଭ, ପାପ ନାଶକ ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ବୃଦ୍ଧିକାରୀ ଭାରତ ଭୂମି ବିଷୟରେ ମୁଁ ସଠିକ୍ ଭାବେ କହିଲି। ଯେଉଁ ଲୋକ ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ପ୍ରତିଦିନ ଶୁଣନ୍ତି କିମ୍ବା ସଂଯମିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ପାଠ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।