ଭାରତର ପବିତ୍ର ନଦୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଉଛି। ଚିତ୍ରୋତ୍ପଲା, ବେତ୍ରବତୀ, କରମୋଦା, ପିଶାଚିକା, ଅନ୍ୟାତିଲଘୁଶ୍ରୋଣୀ, ବିପାପ୍ମା ଏବଂ ଶୈବଳା ମଧ୍ୟ ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହା ସହିତ ସଧେରୁଜା, ଶକ୍ତିମତୀ, ଶକୁନୀ, ତ୍ରିଦିବା, କ୍ରମୁଃ ଏବଂ ଋକ୍ଷ ଗଛର ମୂଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତୀବ୍ର ବହୁଥିବା ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଶିପ୍ରା, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ନିର୍ବିନ୍ଧ୍ୟା, ତାପି, ବେଣା, ବୈତରଣୀ, ସିନୀବାଳୀ ଏବଂ କୁମୁଦ୍ବତୀ ଏମିତି କିଛି ଉତ୍ତମ ନଦୀ। ଟୋୟା, ମହାଗୌରୀ, ଦୁର୍ଗା, ଅନ୍ତଃଶିଳା ଏବଂ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ମୂଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଦୀମାନେ ସବୁ ଶୁଭ୍ର ଏବଂ ପବିତ୍ର ଜଳ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, କୃଷ୍ଣବେଣା, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ସୁପ୍ରୟୋଗା ଏବଂ ପାପନାଶିନୀ ସହିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି। ସହ୍ୟ ପର୍ବତର ତଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କୃତମାଳା, ତାମ୍ରପର୍ଣୀ, ପୁଷ୍ୟଜା, ପ୍ରତ୍ୟଳାବତୀ ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ନଦୀ। ମଲୟ ପର୍ବତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପିତୃସୋମର୍ଷିକୁଲ୍ୟା, ବଞ୍ଜୁଳା, ତ୍ରିଦିବା ଏମିତି ଶୀତଳ ଜଳ ଥିବା ପବିତ୍ର ନଦୀମାନେ ଉପସ୍ଥିତ। ଲାଙ୍ଗୁଳିନୀ, ବଂଶକରା, ମହେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ନଦୀ, ସୁବିକାଳା, କୁମାରୀ, ମନୂଗା, ମନ୍ଦଗାମିନୀ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ସ୍ମୃତି ହେଉଛନ୍ତି। କ୍ଷୟାପଲାସିନୀ ଏବଂ ଶୁକ୍ତିମତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନଦୀମାନେ ସବୁ ଶୁଭ୍ର ସରସ୍ୱତୀ, ସମସ୍ତେ ଗଙ୍ଗା ଭାବରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀମାନେ ଜଗତର ମାତୃରୂପେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରାଯାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରୁଥିବା ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ। ଅନେକ ଛୋଟ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ। କିଛି ନଦୀ ବର୍ଷାକାଳରେ ବହେ, କିଛି ସମସ୍ତ ବର୍ଷ ଚାଲିଥାଏ; ମତ୍ସ୍ୟା, ମୁକୁଟକୁଲ୍ୟା, କୁନ୍ତଳା, କାଶିକୋଶଳା ଏହିପରି ଅଞ୍ଚଳର ନଦୀ। ଏହି ଭାବରେ ଆନ୍ଧ୍ର, କଳିଙ୍ଗ, ଶମକ, ବୃକ ଏବଂ ମଧ୍ୟଭାଗର ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ଗଣନା ହୋଇଛନ୍ତି। ସହ୍ୟ ପର୍ବତର ଉତ୍ତରପାର୍ଶ୍ୱରେ ଯେଉଁଠି ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ, ସେଠାର ଭୂମି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ଗୋବର୍ଧନ ନଗରୀ, ଶ୍ରୀମାନ୍ୟ ଭାର୍ଗବଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଏବଂ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଜନଜାତି ଓ ଅଞ୍ଚଳ ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଅପରାନ୍ତ, ଶୂଦ୍ର, ବାହ୍ଲିକ, କେରଳ, ଗାନ୍ଧାର, ଯବନ, ସିନ୍ଧୁ, ସୌବୀର, ମଦ୍ରକ ଏହିପରି ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଜନଜାତି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶତଦ୍ରୁ, କଳିଙ୍ଗ, ପାରଦ, ହାରଭୂଷିକ, ମାଠର, କନକ, କୈକେୟ, ଡମ୍ଭମାଳିକ ଏହିପରି ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। କ୍ଷତ୍ରିୟ ସମାନ ଅଞ୍ଚଳ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ଗୋତ୍ର, କମ୍ବୋଜ, ବର୍ବର ଏବଂ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବୀର, ତୁଷାର, ପହ୍ଲବ ଉତ୍ପନ୍ନ ଲୋକ, ଆତ୍ରେୟ, ଭୃଗୁବଂଶୀ, ପୁଷ୍କଳ, ଦଶେରକ ଏହିପରି ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ଲମ୍ପକ, ଶୁନଶୋକ, କୁଳିକ, ଜଙ୍ଗଳ, ଉଷଧ୍ୟ, ଚଳଚନ୍ଦ୍ର, କିରାତ ଜନଜାତି ଏହିଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ତୋମର, ହଂସମାର୍ଗ, କଶ୍ମୀରୀ, କରୁଣ, ଶୂଳିକ, କୁହକ, ମଗଧ ଏହିପରି ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଲୋକମାନେ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅଛନ୍ତି। ଏବେ ପୂର୍ବ ଦିଗର ଅଞ୍ଚଳକୁ ଶୁଣ: ଆନ୍ଧ, ବାମଙ୍କୁର, ବଲ୍ଲକ, ମଖନ୍ତକ, ଅଙ୍ଗ, ବଙ୍ଗ, ମଲଦ, ମଲବର୍ତ୍ତିକ, ଭଦ୍ରତୁଙ୍ଗ, ପ୍ରତିଜୟ, ଭାର୍ୟଙ୍ଗ, ଅପମର୍ଦ୍ଦକ, ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ୟୋତିଷ, ମଦ୍ର, ବିଦେହ, ତାମ୍ରଲିପ୍ତକ, ମଲ୍ଲ, ମଗଧ, ନନ୍ଦ ଏବଂ ପୂର୍ବ ଦିଗର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲୋକ। ଏହାପରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଅଞ୍ଚଳରେ ରହୁଥିବା ଲୋକମାନେ: ପୂର୍ଣ୍ଣ, କେବଳ, ଗୋଲଙ୍ଗୁଳ, ଋଷିକ, ମୂଷିକ, କୁମାର, ରାମଥ, ଶକ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ମହିଷକ, କଳିଙ୍ଗ ଓ ସମସ୍ତ କଳିଙ୍ଗ ଜନଜାତି। ଅଭୀର, ବୈଶିକ୍ୟ, ସମସ୍ତ ବନବାସୀ, ପୁଲିନ୍ଦ, ମୌଲେୟ, ବୈଦର୍ଭ, ଡଣ୍ଡକ ଏହିପରି ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଜନଜାତି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ପୌଳିକ, ମୌଳିକ, ଅଶ୍ମକ, ଭୋଜବର୍ଧନ, କୌଳିକ, କୁନ୍ତଳ, ଡମ୍ଭକ, ନୀଳକଳକ ଏହି ଦକ୍ଷିଣ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନେ। ବର୍ତ୍ତମାନ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ଅଞ୍ଚଳକୁ ଶୁଣ: ଶୂର୍ପରକ, କଳିଧନ, ଲୋଳ, ତଳକଟାଇ ଏହିପରି ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଲୋକମାନେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ଅଞ୍ଚଳରେ ମଲଜ, କର୍କଶ, ମେଳକ, ଚୋଳକ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲୋକ ରହନ୍ତି। ଉତ୍ତମର୍ଣ୍ଣ, ଦଶାର୍ଣ୍ଣ, ଭୋଜ, କିଶ୍କିନ୍ଧକ, ତୋଷଳ, କୋଶଳ, ତ୍ରୈପୁର, ବୈଦିଶ ଏହିପରି ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଜନଜାତି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ତୁମ୍ବୁର, ଚର, ଯବନ, ପବନ, ଅଭୟ, ରୁଣ୍ଡିକେର, ଚର୍ଚର, ହୋତ୍ରଧାର୍ତ୍ତୟ ଏହିପରି ଲୋକମାନେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଛନ୍ତି। ଏବେ ପର୍ବତରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳ ଉପରେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରାଯାଉଛି: ନିହାର, ତୁଷମାର୍ଗ, କୁରବ, ତୁଙ୍ଗନ, ଖସ, କର୍ଣ୍ଣପ୍ରବରଣ, ଉର୍ଣ୍ଣ, ଦର୍ଘ, ଶକୁନ୍ତକ, ଚିତ୍ରମାର୍ଗ, ମାଳବ, କିରାତ, ତୋମର ଏହିପରି ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଜନଜାତି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏଠାରେ କୃତ, ତ୍ରେତା ଆଦି ଚାରି ଯୁଗର ନିୟମ ଏଠାରେ ସ୍ଥାପିତ। ଭାରତ ଭୂମି ନବ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ତାହାର ଦକ୍ଷିଣ, ପୂର୍ବ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମରେ ମହାସାଗର ବିସ୍ତୃତ। ଏହାର ଉତ୍ତରରେ ଧନୁର ଆକୃତିର ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ଏହି ଭାରତ ଭୂମି, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ବୀଜ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାପଦ, ଅମରମଧ୍ୟରେ ରାଜ୍ୟ, ଦେବତ୍ୱ, ମାରୁତ, ଶିକାରୀ, ଯକ୍ଷ, ଅପ୍ସରା, ନାଗ ଓ ସର୍ପ ଆଦିର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଅଚଳ ଜୀବମାନେ କର୍ମାନୁସାରେ ଏଠାରୁ ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି; ଏପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଲୋକ ନାହିଁ। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସଦା ଏହି ଆଶା କରନ୍ତି—"ଦେବତ୍ୱରୁ ପୃଥିବୀକୁ ପତିତ ହୋଇ, ମଣିଷ ଜନ୍ମ ପାଇଁ।" ମଣିଷ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଦେବତା କିମ୍ବା ଦାନବମାନେ ତାହା କରିପାରିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ କର୍ମର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା ଓ ନିଜ କର୍ମ ଶେଷ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ। ଏଭଳି ଭାବରେ ଭାରତ ଭୂମିର ମହିମା, ଏଠାର ନଦୀ, ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଜନଜାତିମାନଙ୍କ ବିବରଣୀ ଦ୍ୱାରା ଏହାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଏବଂ ପବିତ୍ରତା ସ୍ଥାପିତ ହେଉଛି।