ଏହି ପବିତ୍ର ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକଗୁଡିକର ଅନୁସୃତିରେ ଏକ ମହାନ ଭୂମିକା ଉନ୍ମୋଚିତ ହୁଏ—ଭାରତବର୍ଷର ଅନେକ ପର୍ବତ, ନଦୀ ଓ ଜନଜାତିର ବିରାଟ ଚିତ୍ର। ଏଠାରେ ଅନେକ ସୁନ୍ଦର, ବିଶାଳ, ଉଚ୍ଚ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ପର୍ବତ ଅଛନ୍ତି—କୋଳାହଳ, ବୈଭ୍ରାଜ, ମନ୍ଦର ଓ ଦର୍ଦ୍ଦଳାଚଳ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରମୁଖ। ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଆଉ ଅଛନ୍ତି ବାତଂଧୟ, ବୈଦ୍ୟୁତ, ମୈନାକ, ସୁରସ, ତୁଙ୍ଗପ୍ରସ୍ଥ, ନାଗଗିରି, ଗୋଧନ, ପାଣ୍ଡରାଚଳ। ପୁଷ୍ପଗିରି, ବୈଜୟନ୍ତ, ରୈବତ, ଅର୍ବୁଦ, ଋଷ୍ୟମୂକ, ଗୋମନ୍ଥ, କୃତଶୈଳ ଓ କୃତାଚଳ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦିଗରେ ଅଛନ୍ତି। ଶ୍ରୀପର୍ବତ, ଚକୋର ଓ ଶତଶଃ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହି ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଜନଜାତି, ମିଶ୍ର ଲୋକ ଓ ମ୍ଲେଚ୍ଛ ସମୁଦାୟ ବସୁଛନ୍ତି। ଏହି ପର୍ବତଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକ ପବିତ୍ର ଓ ମହାନ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଗଙ୍ଗା, ସରସ୍ୱତୀ, ସିନ୍ଧୁ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଧାନ। ଏହା ସହିତ ଯମୁନା, ଶତଦ୍ରୁ, ବିପାଶା, ବିତସ୍ତା, ଇରାବତୀ, କୁହୂ, ଗୋମତୀ, ଧୂତପାପା, ବାହୁଦା, ଦୃଷଦ୍ୱତୀ ମଧ୍ୟ ଏଠାରୁ ବହିଯାଉଛନ୍ତି। ବିପାଶା, ଦେୱିକା, ଚକ୍ଷୁର୍, ନିଷ୍ଠୀବା, ଗଣ୍ଡକୀ, କୌଶିକୀ ଓ ଆପଗା ମଧ୍ୟ ହିମବତ୍ ପ୍ରସ୍ଥାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଦେୱମୃତି, ଦେୱବତୀ, ବାତଘ୍ନୀ, ସିନ୍ଧୁ, ବେଣ୍ୟା, ଚନ୍ଦନା, ସଦାନୀରା, ମହୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରୁ ବହିଯାଉଛନ୍ତି। କର୍ମଣ୍ୱତୀ, ବୃଷୀ, ବିଦିଶା, ବେଦବତୀ, ସିପ୍ରା, ଅବନ୍ତୀ ଓ ପାରିୟାତ୍ର ପର୍ବତ ଅଞ୍ଚଳର ନଦୀମାନେ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛନ୍ତି। ଶୋଣା, ମହାନଦୀ, ନର୍ମଦା, ସୁରଥା, କ୍ରିୟା, ମନ୍ଦାକିନୀ, ଦଶାର୍ଣ୍ଣା, ଚିତ୍ରକୂଟା ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଦୀ। ଚିତ୍ରୋତ୍ପଳା, ବେତ୍ରବତୀ, କରମୋଦା, ପିଶାଚିକା, ଅନ୍ୟାତିଲଘୁଶ୍ରୋଣୀ, ବିପାପ୍ମା, ଶୈବଳା ମଧ୍ୟ ଏଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି। ସଧେରୁଜା, ଶକ୍ତିମତୀ, ଶକୁନୀ, ତ୍ରିଦିବା, କ୍ରମୁଃ ଓ ଋକ୍ଷମୂଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅନେକ ତୀବ୍ର ଧାରା ନଦୀ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ସିପ୍ରା, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ନିର୍ବିନ୍ଧ୍ୟା, ତାପୀ, ବେଣା, ବୈତରଣୀ, ସିନିବାଳୀ, କୁମୁଦ୍ୱତୀ ଏହି ସବୁ ଉତ୍ତମ ନଦୀ। ଟୋୟା, ମହାଗୌରୀ, ଦୁର୍ଗା, ଅନ୍ତଃଶିଳା ଓ ଵିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ମୂଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଜଳର ଅଧିକାରୀ। ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, କୃଷ୍ଣବେଣା, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ସୁପ୍ରୟୋଗା ଓ ପାପନାଶିନୀ ଭଳି ଅନେକ ନଦୀ ଏଠାରୁ ବହିଯାଉଛନ୍ତି। ସହ୍ୟ ପର୍ବତ ମୂଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କୃତମାଳା, ତାମ୍ରପର୍ଣୀ, ପୁଷ୍ୟଜା ଓ ପ୍ରତ୍ୟଲାବତୀ ଉତ୍ତମ ନଦୀ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ। ମଲୟ ପର୍ବତରୁ ପିତୃସୋମର୍ଷିକୁଳ୍ୟା, ବଞ୍ଜୁଳା, ତ୍ରିଦିବା ଭଳି ଶୀତଳ ଜଳ ଭରିଥିବା ପବିତ୍ର ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଲାଙ୍ଗୁଳିନୀ, ବଂଶକରା, ମହେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ସୁବିକାଳା, କୁମାରୀ, ମନୂଗା, ମନ୍ଦଗାମିନୀ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛନ୍ତି। ଶୁକ୍ତିମତ ପର୍ବତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କ୍ଷୟାପଲାସିନୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଦୀ ସମସ୍ତେ ସରସ୍ୱତୀ ଭାବରେ, ସମସ୍ତେ ଗଙ୍ଗା ଭାବରେ ସାଗରକୁ ବହିଯାଉଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀମାନେ ଜଗତର ମାଆ ଭାବେ ପୂଜିତ, ପାପକୁ ନାଶ କରିବାରେ ସମର୍ଥ। ଅନେକ ଛୋଟ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ବର୍ଷାକାଳୀନ ଓ ଦ୍ୱାଦଶମାସୀକ ନଦୀ ଅଛି—ମତ୍ସ୍ୟା, ମୁକୁଟକୁଳ୍ୟା, କୁନ୍ତଳା, କାଶିକୋଶଳା ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି। ଏଠି ଏନ୍ଧ୍ର, କଳିଙ୍ଗ, ଶମକ, ଭୃକ ଓ ମଧ୍ୟଦେଶୀୟ ଲୋକମାନେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସହ୍ୟ ପର୍ବତର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ବହେ, ସେଠି ଭୂମି ଅତି ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ଗୋବର୍ଧନ ନଗରୀ, ଯାହା ମହାତ୍ମା ଭାର୍ଗବଙ୍କର ଅଧୀନ; ବାହୀକରାଟଧାନ, ସୁତୀର, କାଳତୋୟଦ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚର୍ଚ୍ଚିତ ସ୍ଥାନ। ଏଠି ଅପରାନ୍ତ, ଶୂଦ୍ର, ବାହ୍ଲିକ, କେରଳ, ଗାନ୍ଧାର, ୟବନ, ସିନ୍ଧୁ, ସୌବୀର, ମଦ୍ରକ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଶତଦ୍ରୁହ, କଳିଙ୍ଗ, ପାରଦ, ହାରଭୂଷିକ, ମାଠର, କନକ, କୈକେୟ, ଦମ୍ଭମାଳିକ ଏହି ଦିଗର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନଜାତି। କ୍ଷତ୍ରିୟ ସଦୃଶ ଅଞ୍ଚଳ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ଗୋତ୍ର, କମ୍ବୋଜ, ବର୍ବର ଓ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ବୀର, ତୁଷାର, ପହ୍ଲବ ବଂଶୀୟ, ଆତ୍ରେୟ, ଭାରଦ୍ୱାଜ, ପୁଷ୍କଳ, ଦଶେରକ ଏହିଁ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକ। ଲମ୍ପକ, ଶୁନଶୋକ, କୁଳିକ, ଜଙ୍ଗଳ, ଉଷଧ୍ୟ, ଚଳଚନ୍ଦ୍ର, କିରାତ ଜନଜାତି ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ତୋମର, ହଂସମାର୍ଗ, କଶ୍ମୀରୀ, କରୁଣ, ଶୂଳିକ, କୁହକ, ମଗଧ ଏହିଁ ଉତ୍ତର ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକ। ଏବେ ପୂର୍ବ ଦିଗର ଅଞ୍ଚଳକୁ ଶୁଣ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ଧ, ବାମଙ୍କୁର, ବଲ୍ଲକ, ମଖନ୍ତକ ବସୁଛନ୍ତି। ଏହିଁ ଅଞ୍ଚଳର ଅଙ୍ଗ, ବଙ୍ଗ, ମଳଦ, ମଳବର୍ତ୍ତିକ, ଭଦ୍ରତୁଙ୍ଗ, ପ୍ରତିଜୟ, ଭାର୍ୟଙ୍ଗ, ଅପମର୍ଦ୍ଦକ ଅଛନ୍ତି। ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ୟୋତିଷ, ମଦ୍ର, ବିଦେହ, ତାମ୍ରଲିପ୍ତକ, ମଲ୍ଲ, ମଗଧ, ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୂର୍ବ ଜନଜାତି ଏଠି ବସୁଛନ୍ତି। ଏହାପରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନଜାତି ଅଛନ୍ତି—ପୂର୍ଣ୍ଣ, କେବଳ, ଗୋଳାଙ୍ଗୁଳ। ର୍ଷିକ, ମୂଷିକ, କୁମାର, ରାମଥ, ଶକ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ମହିଷକ, କଳିଙ୍ଗ ଏହିଁ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକ। ଅଭୀର ବଂଶୀୟ, ବୈଶିକ୍ୟ, ଅରଣ୍ୟବାସୀ, ପୁଲିନ୍ଦ, ମୌଳୟ, ବୈଦର୍ଭ, ଦଣ୍ଡକ ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ପୌଳିକ, ମୌଳିକ, ଅଶ୍ମକ, ଭୋଜବର୍ଧନ, କୌଳିକ, କୁନ୍ତଳ, ଦମ୍ଭକ, ନୀଳକଳକ ଏହିଁ ଦକ୍ଷିଣ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକ। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଶୂର୍ପାରକ, କଳିଧନ, ଲୋଳ, ତଳକଟା ଏହିଁ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକ। ଵିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ଅଞ୍ଚଳରେ ମଲଜ, କର୍କଶ, ମେଳକ, ଚୋଳକ ଅଛନ୍ତି। ଉତ୍ତମର୍ଣ୍ଣ, ଦଶାର୍ଣ୍ଣ, ଭୋଜ, କିଶ୍କିନ୍ଧକ, ତୋଷଳ, କୋଶଳ, ତ୍ରୈପୁର, ବୈଦିଶ ଏହିଁ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକ। ଏହିପରି ଭାରତବର୍ଷର ପର୍ବତ, ନଦୀ ଓ ଜନଜାତିର ଏକ ଅପୂର୍ବ ଚିତ୍ର ଏଠି ଉପସ୍ଥାପିତ, ଯେଉଁଠି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଜନଜାତି ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ବୈଭବ ଓ ପବିତ୍ରତା ସହ ଏହି ଭୂମିକୁ ଶୋଭିତ କରୁଛନ୍ତି।