ଏହି ମଧ୍ୟମ ଭୂମି ମାନବମାନଙ୍କ ପାଇଁ କର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ଏଠାରେ କର୍ମ କରି ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇ ପାରନ୍ତି; ପୃଥିବୀର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ଏପରି ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଏକ ଦୟାମୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଇଛି—“ଏହି ଭାରତ ଭୂମିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ନନା କର, ଯଦି ତୁମେ ଆମ ପ୍ରତି କୃପା କରିଛ। ଏହି ଭୂମି, ଏଠାର ପାହାଡ଼ ଏବଂ ଏଠାର ସମସ୍ତ ବିଭାଗ ବିଷୟରେ କିଛି ଛାଡ଼ି ନ ଦେଇ କଥା କହ।” ତେଣୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଏହି ଭାରତ ଭୂମିର ବିଭାଗ ବର୍ଣ୍ନନା କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଇଛି। ଏହି ଭୂମି, ନବଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ୍, କିନ୍ତୁ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟ ସହ ଜଡିତ। ଏହି ନବଟି ଦ୍ୱୀପ ଅଟିରେ—ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୱୀପ, କଶେରୁ, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଗଭସ୍ତିମାନ, ନାଗଦ୍ୱୀପ, ସୌମ୍ୟ, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ବାରୁଣ ଓ ଏହି ନବମ ଦ୍ୱୀପ, ଯାହା ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଦକ୍ଷିଣରୁ ଉତ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହଜାର ଯୋଜନ ପ୍ରସାରିତ। ଏହି ଦ୍ୱୀପର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ କିରାତ, ପଶ୍ଚିମରେ ଯୌବନ, ଏବଂ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ବସିଥାନ୍ତି। ସେମାନେ ପୂଜା, ଯୁଦ୍ଧ, ବ୍ୟବସାୟ ଆଦି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ଆପସରିକ ଚାଳ-ଚଲନ ଏହି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଏଠାରେ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଠାର ପ୍ରମୁଖ ପାହାଡ଼ଗୁଡିକ ହେଉଛି—ମହେନ୍ଦ୍ର, ମଲୟ, ସାହ୍ୟ, ଶୁକ୍ତିମାନ, ଋକ୍ଷ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ପାରିୟାତ୍ର; ଏହି ସାତଟି ପ୍ରଧାନ ପାହାଡ଼ ଏବଂ ଏହାଙ୍କ ନିକଟରେ ହଜାର ହଜାର ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପାହାଡ଼ ଅଛି। ଏହି ପାହାଡ଼ଗୁଡିକ ବିଶାଳ, ଉଚ୍ଚ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ବିବିଧ ଶିଖର ଦ୍ୱାରା ସୁସଜିତ। କୋଳାହଳ, ବୈଭ୍ରାଜ, ମନ୍ଦର, ଦର୍ଦଲାଚଳ, ବାତଂଧୟ, ବୈଦ୍ୟୁତ, ମୈନାକ, ସୁରସା, ତୁଙ୍ଗପ୍ରସ୍ଥ, ନାଗଗିରି, ଗୋଧନା, ପାଣ୍ଡରାଚଳ, ପୁଷ୍ପଗିରି, ବୈଜୟନ୍ତ, ରୈବତ, ଅର୍ବୁଦ, ଋଷ୍ୟମୂକ, ଗୋମନ୍ଥ, କୃତଶୈଳ, କୃତାଚଳ, ଶ୍ରୀପର୍ବତ, ଚକୋର ଓ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ପାହାଡ଼ ଅଛି। ଏହି ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଜନସମୂହ ଓ ମ୍ଲେଛ ଆଦି ଜନଗୋଷ୍ଠୀ ମିଶିଥାନ୍ତି। ଏହି ପାହାଡ଼ ମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରି ବହୁତ ପବିତ୍ର ନଦୀ ଚାଲିଛି—ଗଙ୍ଗା, ସରସ୍ୱତୀ, ସିନ୍ଧୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ଯମୁନା, ଶତଦ୍ରୁ, ବିପାଶା, ବିତସ୍ତା, ଇରାବତୀ, କୁହୂ, ଗୋମତୀ, ଧୂତପାପା, ବାହୁଦା, ଦୃଷଦ୍ୱତୀ, ବିପାଶା, ଦେବିକା, ଚକ୍ଷୁର, ନିଷ୍ଠୀବା, ଗଣ୍ଡକୀ, କୌଶିକୀ, ଆପଗା—ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ହିମବତ ପାହାଡ଼ର ତଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଦେବମୃତି, ଦେବବତୀ, ବାତଘ୍ନୀ, ସିନ୍ଧୁ, ବେଣ୍ୟା, ଚନ୍ଦନା, ସଦାନୀରା, ମହୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ନଦୀ ଅଛି। ଚର୍ମଣ୍ବତୀ, ବୃଷୀ, ବିଦିଶା, ବେଦବତୀ, ସିପ୍ରା, ଅବନ୍ତୀ ଓ ପାରିୟାତ୍ର ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥିବା ନଦୀଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଶୋଣା, ମହାନଦୀ, ନର୍ମଦା, ସୁରଥା, କ୍ରିୟା, ମନ୍ଦାକିନୀ, ଦଶାର୍ଣା, ଚିତ୍ରକୂଟା ଓ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ନଦୀ ଅଛି। ଚିତ୍ରୋତ୍ପଲା, ବେତ୍ରବତୀ, କରମୋଦା, ପିଶାଚିକା, ଅନ୍ୟାତିଲଘୁଶ୍ରୋଣୀ, ବିପାପ୍ମା, ଶୈବଳା ଓ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ନଦୀ ଅଛି। ସଧେରୁଜା, ଶକ୍ତିମତୀ, ଶକୁନୀ, ତ୍ରିଦିବା, କ୍ରମୁହ୍ ଓ ଋକ୍ଷ ମୂଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନଦୀଗୁଡିକ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ତ୍ୱରିତ ନଦୀ ଅଛି। ସିପ୍ରା, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ନିର୍ବିନ୍ଧ୍ୟା, ତାପି, ବେଣା, ବୈତରଣୀ, ସିନିବାଳୀ, କୁମୁଦ୍ବତୀ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଦୀ। ଟୋୟା, ମହାଗୌରୀ, ଦୁର୍ଗା, ଅନ୍ତଃଶିଳା ଓ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ ମୂଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନଦୀଗୁଡିକ ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଭ ଜଳ ରହିଛି। ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, କୃଷ୍ଣବେଣା, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ସୁପ୍ରୟୋଗା ଓ ପାପନାଶିନୀ ଆଦି ଅନ୍ୟ ନଦୀ ଅଛି। ସାହ୍ୟ ପାହାଡ଼ ତଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କୃତମାଳା, ତାମ୍ରପର୍ଣୀ, ପୁଷ୍ୟଜା, ପ୍ରତ୍ୟଳାବତୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଦୀ ଅଛି। ମଲୟ ପାହାଡ଼ରୁ ପିତୃସୋମର୍ଷିକୁଳ୍ୟା, ବଞ୍ଜୁଳା, ତ୍ରିଦିବା ପବିତ୍ର ଶୀତଳ ଜଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ମହେନ୍ଦ୍ର ପାହାଡ଼ରୁ ଲାଙ୍ଗୁଲିନୀ, ବଂଶକରା, ସୁବିକାଳା, କୁମାରୀ, ମନୁଗା, ମନ୍ଦଗାମିନୀ ଏବଂ ଶୁକ୍ତିମତରୁ କ୍ଷୟାପଲାସିନୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ନଦୀ ସରସ୍ୱତୀ ଓ ଗଙ୍ଗା ଭାବରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହିଯାଏ। ସମସ୍ତ ନଦୀ ଏହି ଜଗତର ମାତା, ପାପ ନାଶ କରିଥାନ୍ତି; ଅନେକ ଛୋଟ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏଠାରେ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ବହିଥିବା ଓ ଏକାବର୍ଷ ଚାଲିଥିବା ନଦୀ ଅଛି—ମତ୍ସ୍ୟା, ମୁକୁଟକୁଳ୍ୟା, କୁନ୍ତଳା, କାଶିକୋଶଳା। ଏଠାରେ ଆନ୍ଧ୍ର, କଳିଙ୍ଗ, ଶମକ, ଭୃକ ଓ ମଧ୍ୟ ଭାଗର ଲୋକମାନେ ଅଧିକ ଭାଗ ଏଠାରେ ବିବର୍ଣ୍ନ କରାଯାଇଛି। ସାହ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ବହୁଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀର ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଅତି ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ଗୋବର୍ଧନ ନଗରୀ, ମହାତ୍ମା ଭାର୍ଗବଙ୍କ ଅଧିକାର ଅତି ମନୋହର; ବାହୀକରାଟଧାନ, ସୁତୀରା, କାଳତୋୟଦା ଏବଂ ଅପରାନ୍ତ, ଶୂଦ୍ର, ବାହ୍ଲିକ, କେରଳ, ଗାନ୍ଧାର, ଯୌବନ, ସିନ୍ଧୁ, ସୌବୀର, ମଦ୍ରକ ଏବଂ ଶତଦ୍ରୁହ, କଳିଙ୍ଗ, ପାରଦ, ହାରଭୂଷିକ, ମାଠର, କନକ, କୈକେୟ, ଦମ୍ଭମାଲିକ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନେ। କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭଳି ଅଞ୍ଚଳ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ପରିବାର, କମ୍ବୋଜ, ବର୍ବର, ସାଧାରଣ ଜନ, ବୀର, ତୁଷାର, ପହ୍ଲବ ଅବତରିତ ଲୋକ, ଆତ୍ରେୟ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ପୁଷ୍କଳ, ଦଶେରକ, ଲମ୍ପକ, ଶୁନଶୋକ, କୁଳିକ, ଜଙ୍ଗଳ, ଉଷଧ୍ୟ, ଚଳଚନ୍ଦ୍ର, କିରାତ ଜନଗୋଷ୍ଠୀ, ତୋମର, ହଂସମାର୍ଗ, କଶ୍ମୀରୀ, କରୁଣ, ଶୁଳିକ, କୁହକ, ମଗଧ ଏହି ଭାରତ ଭୂମିର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନେ। ଏପରି ଭାବରେ, ଭାରତ ଭୂମିର ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ଜନଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡିକ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ବିବିଧତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଶ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଇଛି।