ମେରୁ ପର୍ବତର ବିଶାଳ ଶୀର୍ଷ ଉପରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା—ସେଠି ବିଭିନ୍ନ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ, ଅନେକ ଗଛ ଓ ଲତାରେ ଛାୟାପ୍ରଦ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଫୁଲରେ ରଙ୍ଗିନ ହୋଇଥିଲା। ଅନେକ ପକ୍ଷୀଙ୍କର ମଧୁର ଡାକରେ ସେ ସ୍ଥାନ ମନୋହର ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଫୁଲ ଓ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଭିଡ଼ ଲାଗିଥିଲା, ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଏଠି ବସବାସ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଏଠି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେଠି ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ପାଥର, ନାନା ପ୍ରକାର ଧାତୁରେ ଶୋଭିତ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଋଷି ଏଠି ଆସିଥିଲେ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ରମ ଏଠି ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା। ଏହି ମହାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ, ଚାରିମୁହଁ ବିଶିଷ୍ଟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ସତ୍ୟର ଆଧାର, ପରମେଶ୍ୱର, ବ୍ରହ୍ମା ଉପବିଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଘେରି ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ବିଦ୍ୟାଧର, ନାଗ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଅପ୍ସରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। କେହି ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ, କେହି ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ, କେହି ବାଦ୍ୟ ବଜାଉଥିଲେ, ଆଉ କେହି ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଆନନ୍ଦ ମୟ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏଠି ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ, ଦକ୍ଷିଣ ପବନ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ବହି ଆଣୁଥିଲା। ସେତେବେଳେ ଭୃଗୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାର୍ଷିମାନେ, ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର, ପିତାମହଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ପୃଥିବୀର କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ; ଆପଣ ଏହା କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାଥ, ମୋକ୍ଷକ୍ଷେତ୍ର ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କୃପାକରି କହନ୍ତୁ।” ଏହି ଉପଯୁକ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ, ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ମୁଁ ବେଦସହିତ ପ୍ରାଚୀନ ଏକ କଥା କହିବି, ଯାହା ଶୁଣିଲେ ଶୁଭ ହୁଏ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ଭୂମିକୁ ‘ଭାରତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଠା କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ପରିଚିତ; ଏଠି କର୍ମର ଫଳ ମିଳେ, ଏଠି ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ନରକ ଅଛି। ଏଇ ଭୂମିରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ମଣିଷ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟର ଫଳ ଭୋଗ କରେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜାତି, ନିଜ ଧର୍ମକୁ ନିୟମିତ ଭାବେ କରି, ଏଠି ପରମ ସିଦ୍ଧିକୁ ଅବଶ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ଏହି ବିଷୟରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏଠି ନିୟମିତ ଓ ନିୟତ ମନେ ଚାରି ଫଳ—ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ—ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଠି ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କର୍ମ କରି ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ, ଶାନ୍ତ, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଶୂନ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ଏଠି ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା, ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ବିମାନରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭୂମିରେ ପୁଣ୍ୟ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ ସଦା ଏହି ଭାରତ ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷର ଫଳ ମିଳେ; ‘କେବେ ଆମେ ଏହାକୁ ଦେଖିବୁ?’ ବୋଲି ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି। ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ କର୍ମର ଫଳ କେବଳ ଏହି ଭାରତ ଭୂମିରେ ମିଳେ, ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ନୁହେଁ। ଏହି ମଧ୍ୟଭୂମି ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ; ପୃଥିବୀର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ମଣିଷଙ୍କ ପାଇଁ କର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇନାହିଁ। ତେଣୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯଦି ଆପଣଙ୍କର ଦୟା ଅଛି, ଏହି ଭାରତ ଭୂମିକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ। ଏହି ଭୂମି, ଏହାର ପର୍ବତମାଳା, ଏବଂ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ସମସ୍ତ ବିଭାଗ ବିଷୟରେ କୃପାକରି କହନ୍ତୁ। ଏବେ ମୁଁ ଭାରତ ଭୂମି ବିଷୟରେ କହିବି, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଯାହା ନଉଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୱୀପ, କଶେରୁ, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଗଭସ୍ତିମାନ୍, ନାଗଦ୍ୱୀପ, ସୌମ୍ୟ, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ବାରୁଣ—ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ନବମଟି ଦ୍ୱୀପ ସମୁଦ୍ରରେ ବେସାମରିକ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ, ଦକ୍ଷିଣରୁ ଉତ୍ତରପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହଜାର ଯୋଜନ ପରିମାଣରେ ବିସ୍ତୃତ। ଏହାର ପୂର୍ବେ କିରାତମାନେ, ପଶ୍ଚିମରେ ଯବନମାନେ; ଏହି ଦ୍ୱୀପର ଅନ୍ତର୍ଗତ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ବସିଥାନ୍ତି। ପୂଜା, ଯୁଦ୍ଧ, ବ୍ୟବସାୟ ଆଦି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଏହି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର ଆପସ ଚର୍ଚ୍ଚା ଚାଲିଥାଏ। ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଠିରେ ପ୍ରଧାନ ସାତଟି ପର୍ବତମାଳା: ମହେନ୍ଦ୍ର, ମଲୟ, ସାହ୍ୟ, ଶୁକ୍ତିମାନ୍, ଋକ୍ଷ, ବିନ୍ଧ୍ୟ, ପାରିୟାତ୍ର। ଏହି ପର୍ବତମାଳା ଛଡ଼ା ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତ ଅଛି—କୋଳାହଳ, ବୈଭ୍ରାଜ, ମନ୍ଦର, ଦର୍ଦ୍ଦଳାଚଳ, ବାତଂଧୟ, ବୈଦ୍ୟୁତ, ମୈନାକ, ସୁରସ, ତୁଙ୍ଗପ୍ରସ୍ଥ, ନାଗଗିରି, ଗୋଧନ, ପାଣ୍ଡରାଚଳ, ପୁଷ୍ପଗିରି, ବୈଜୟନ୍ତ, ରୈବତ, ଅର୍ବୁଦ, ଋଷ୍ୟମୂକ, ଗୋମନ୍ଥ, କୃତଶୈଳ, କୃତାଚଳ, ଶ୍ରୀପର୍ବତ, ଚକୋର ଓ ଅନେକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପର୍ବତ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମିଶ୍ର ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମ୍ଲେଛ ଜନାପଦ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ପର୍ବତମାଳା ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ପ୍ରମୁଖ ନଦୀ ବହୁଛି—ଗଙ୍ଗା, ସରସ୍ୱତୀ, ସିନ୍ଧୁ, ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା। ଏହା ଛଡ଼ା ଯମୁନା, ଶତଦ୍ରୁ, ବିପାଶା, ବିତସ୍ତା, ଇରାବତୀ, କୁହୂ, ଗୋମତୀ, ଧୂତପାପା, ବାହୁଦା, ଦୃଷଦ୍ୱତୀ; ବିପାଶା, ଦେବିକା, ଚକ୍ଷୁର୍, ନିଷ୍ଠୀବା, ଗଣ୍ଡକୀ, କୌଶିକୀ, ଆପଗା—ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ହିମବତ୍ ପର୍ବତର ଚରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଦେବମୃତି, ଦେବବତୀ, ବାତଘ୍ନୀ, ସିନ୍ଧୁ, ବେଣ୍ୟା, ଚନ୍ଦନା, ସଦାନୀରା, ମହୀ; ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ, ବୃଷୀ, ବିଦିଶା, ବେଦବତୀ, ଶିପ୍ରା, ଅବନ୍ତୀ, ପାରିୟାତ୍ର ପର୍ବତ ଅଞ୍ଚଳର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଦୀ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି। ଏହି ସହ ଶୋଣା, ମହାନଦୀ, ନର୍ମଦା, ସୁରଥା, କ୍ରିୟା, ମନ୍ଦାକିନୀ, ଦଶାର୍ଣ୍ଣା, ଚିତ୍ରକୂଟା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ନଦୀ।