ଏକ ସମୟର କଥା। ବିଦ୍ୱାନ ଋଷିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର, ପୁରାଣ, ଆଗମ, ମହାଭାରତ ଓ ସମସ୍ତ କାଳର ଉଚ୍ଚାରଣ ଜାଣିଥିଲେ, ସେମାନେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ। ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରଟି ଆସକ୍ତି ରୂପୀ ଭୟଙ୍କର ମଗର ମାଛରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଜଳରେ ବିପ୍ଳବିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ର ଚକ୍ରବାତରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ, ଭ୍ରମ ର ମାଟିରେ ମଲିନ, ଲୋଭ ର ଗଭୀର ଓ ଦୁର୍ଗମ ଅନ୍ତରାଳରେ ଅଟକିଛି। ସମସ୍ତେ ଦେଖିଲେ, ଏହି ଜଗତ୍ ସ୍ଥିର ଭିତି ବିନା ଅଚେତନ ଭାବେ ଡୁବୁଛି। ତେଣୁ ସେମାନେ ଏକ ମହାପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ହେ ମହାମୁନି, ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶ୍ରେୟସ୍ କ’ଣ? ଲୋକଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ଆପଣ ଆମକୁ ଶିଖାନ୍ତୁ। ମୁକ୍ତି ଦେଇଥିବା ଦୁର୍ଲଭ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷେତ୍ର ବିଷୟରେ, ଏବଂ କର୍ମ ର ଭୂମି ଭୂମଣ୍ଡଳ ବିଷୟରେ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ପୃଥିବୀରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କର୍ମ କରେ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧିକୁ ଲାଭ କରେ; ଭ୍ରଷ୍ଟ କର୍ମ କଲେ ନରକରେ ପଡ଼େ। ଏହିପରି ମୁକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ତେଣୁ, ହେ ମହାମୁନି, ଆପଣ ଯାହା ପଚାରାଯାଇଛି ତାହା ଆମକୁ କହନ୍ତୁ। ଏମିତି ପବିତ୍ର ମନ ଥିବା ଋଷିମାନେ ଯେତେବେଳେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ତେବେ ତ୍ରିକାଳଜ୍ଞ ବ୍ୟାସଦେବ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ହେ ଋଷିମାନେ, ତୁମେ ଶୁଣ, ପୂର୍ବକାଳରେ ଋଷିମାନେ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସଂବାଦ ହୋଇଥିଲା, ସେଥିରେ ମୁଁ କଥା କହିବି।" ମେରୁ ପର୍ବତର ବିସ୍ତୃତ ଶିଖରରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ମଣିମାଣିକ୍ୟ, ଗଛ-ଲତା, ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଏବଂ ଅନେକ ପକ୍ଷୀର କୁହୁକାଣି, ଅନେକ ପ୍ରଜାତିର ପ୍ରାଣୀ, ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ମୁନିମାନେ ଏବଂ ଅନେକ ଆଶ୍ରମ ଥିଲା। ସେଠାରେ ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ, ଚାରିମୁଖା ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଆଧାର ବସିଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ବିଦ୍ୟାଧର, ନାଗ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଅପ୍ସରା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବଲୋକବାସୀ ଘେରି ରହିଥିଲେ। କିଏ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ, କିଏ ସଙ୍ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ, କିଏ ବାଦ୍ୟ ବଜାଉଥିଲେ, କିଏ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଆନନ୍ଦମୟ ମହୁର୍ତ୍ତରେ, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏକଠା ହୋଇଥିଲେ, ଦକ୍ଷିଣ ପବନ ଅନେକ ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ଆଣିଥିଲା। ତାହାପରେ ଭୃଗୁ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାମୁନିମାନେ, ସେ ଦେବତା ପିତାମହଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଆଦର ସହିତ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ପୃଥିବୀର କର୍ମ ଭୂମି ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଆପଣ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାଥ, ଦୁର୍ଲଭ ମୁକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ର ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତୁ।" ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାୟକ, ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ହେ ଋଷିମାନେ, ମୁଁ ବେଦ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପୁରାତନ ଏକ ଶୁଭ କଥା କହିବି, ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ଭୂମିକୁ 'ଭାରତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି କର୍ମ ଭୂମି, ଏଠି କର୍ମର ଫଳ ମିଳେ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ନରକ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛି। ଏଠାରେ ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟ କରିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ତାହାର ଫଳ ମିଳେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟ ବର୍ଗର ଲୋକେ ନିଜ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କଲେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ଏହି ନେଇ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଲୋକେ ନିୟମିତ ଓ ସଂଯମିତ, ସେମାନେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ—ଏ ସମସ୍ତ ଚାରିଟିକୁ ଏଠି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଠି ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କର୍ମ କରି ଦେବତ୍ୱ ପାଇଛନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ, ଶାନ୍ତ, ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ ହୀନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥିବା ଲୋକେ ଏଠି ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱର୍ଗେ ବସନ୍ତି, ଦୁଃଖ ହୀନ ଏବଂ ବିମାନରେ ବିହାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ପୁଣ୍ୟ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ସଦା ଭାରତ ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ଆଶା କରନ୍ତି—'କେବେ ଆମେ ଏଠିକୁ ଦେଖିବୁ?' ବୋଲି।" "ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିବା କର୍ମର ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ଫଳ କେବଳ ଭାରତରେ ମିଳେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭୂମିରେ ନୁହେଁ। ଏହି ମଧ୍ୟଭୂମି ମାଧ୍ୟମରେ ହିଁ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ; ପୃଥିବୀର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ମାନବଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟତ କର୍ମ ନାହିଁ।" "ତେଣୁ, ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଯଦି ଆପଣଙ୍କୁ ଦୟା ଅଛି, ଆମ ଭାରତ ଭୂମିକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ। ଏହାର ପର୍ବତ ମାଳା ଓ ସମସ୍ତ ବିଭାଗ ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ।" "ଶୁଣ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଭାରତ ଭୂମି ନବଖଣ୍ଡରେ ବିଭକ୍ତ, ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ୍ ହୋଇଛି, କିନ୍ତୁ ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୱୀପ, କଶେରୁ, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଗଭସ୍ତିମାନ୍, ନାଗଦ୍ୱୀପ, ସୌମ୍ୟ, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ବାରୁଣ—ଏମାନେ ନାମ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ନବମ ଦ୍ୱୀପଟି ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି, ଦକ୍ଷିଣରୁ ଉତ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାର ଆୟତନ ହଜାର ଯୋଜନା।" "ଏହାର ପୂର୍ବରେ କିରାତ, ପଶ୍ଚିମରେ ଯୱନ; ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ବସନ୍ତି। ପୂଜା, ଯୁଦ୍ଧ, ବ୍ୟବସାୟ ଆଦି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜନମାନ୍ୟର ଚାଳଚଳନ ଚାଲିଥାଏ।" "ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମହେନ୍ଦ୍ର, ମଲୟ, ସାହ୍ୟ, ଶୁକ୍ତିମାନ୍, ଋକ୍ଷ, ବିନ୍ଧ୍ୟ, ପାରିୟାତ୍ର—ଏହି ସାତଟି ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବତ ଏଠି ଅଛି, ଏହାଛଡ଼ା ହଜାର ହଜାର ଅନ୍ୟ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଏଠି ରହିଛି।