ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନେ, ଋଷିମାନେ ଓ ପୂଜ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପବିତ୍ରତା ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଗି ଅନେକ ତୀର୍ଥ, ସରୋବର ଓ ଅରଣ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ସେହି ପୂନ୍ୟଭୂମିଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲା ଅମରମଣ୍ଡଳର ପବିତ୍ର ହ୍ରଦ କୋଟିତୀର୍ଥ, ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ଶ୍ରୀକୁଞ୍ଜ, ଶାଳିତୀର୍ଥ ଓ ନାମିଷ ତୀର୍ଥ। ଏହାପରେ ଥିଲା ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନ, ସୋମତୀର୍ଥ, କନ୍ୟାତୀର୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥ, ମନସ୍ତୀର୍ଥ ଓ ପବିତ୍ର କାରୁପାବନ। ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ଛାଡି, ସଉଗନ୍ଧିକବନ, ମଣିତୀର୍ଥ, ସରସ୍ୱତୀ ଓ ପବିତ୍ର ଈଶାନତୀର୍ଥ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ପାଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞର ସ୍ଥାନ ବି ଥିଲା। ତ୍ରିଶୂଳଧାରା, ମାହେନ୍ଦ୍ର, ଦେବତାଙ୍କ ନିବାସସ୍ଥାନ, ଶାକମ୍ଭରୀ, ଦେବତୀର୍ଥ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦ ମଧ୍ୟ ଏହି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଥିଲା। କ୍ଷୀରଶ୍ରବା, ବିରୂପାକ୍ଷ, ଭୃଗୁତୀର୍ଥ, କୁଶୋଦ୍ଭବ, ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମୟୋନି ଓ ନୀଳପର୍ବତ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଅନ୍ୟତମ। କୁବ୍ଜାମ୍ବକ, ଭଦ୍ରବଟ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆସନ, ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର, ଭୂତଦ୍ୱାର ଓ କାଳୀଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଥିଲା। ରୁଦ୍ରାବର୍ତ୍ତ, ସୁଗନ୍ଧାଶ୍ୱ, କପିଳାବନ, ଭଦ୍ରକର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦ ଓ ଶଙ୍କୁକର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦ ଏହି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ସପ୍ତ ସରସ୍ୱତ, ଔଶନସ ତୀର୍ଥ, କପାଳମୋଚନ, ଅବକୀର୍ଣ୍ଣ ଓ କାମ୍ୟକ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଥିଲା। ଏହିପରି ଚତୁଃସାମୁଦ୍ରିକ, ଶତକ, ସହସ୍ରିକ, ରେଣୁକା, ପଞ୍ଚବଟକ, ବିମୋଚନ ଓ ଓଜସ୍ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଷ୍ଠାଣୁତୀର୍ଥ, କୁରୁଙ୍କ ତୀର୍ଥ, ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର, କୁଶଧ୍ୱଜ, ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ମାନବକ, କୂପ ଓ ନାରାୟଣଙ୍କ ଶରଣ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଗଙ୍ଗାହ୍ରଦ, ବଟବୃକ୍ଷ, ବଦରୀପାଟଣ, ଇନ୍ଦ୍ରମାର୍ଗ, ଏକରାତ୍ର ଓ କ୍ଷୀରକାବାସ ଏଠି ଥିଲା। ସୋମତୀର୍ଥ, ଦଧୀଚି, ଶ୍ରୁତତୀର୍ଥ, କୋଟିତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ ଓ ଭଦ୍ରକାଳୀ ହ୍ରଦ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଅନ୍ୟତମ। ଅରୁନ୍ଧତୀବନ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତ, ଅଶ୍ୱବେଦୀ, କୁବ୍ଜାବନ ଓ ଯମୁନାର ଉତ୍ସ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ବୀର, ପ୍ରମୋକ୍ଷ, ଉତ୍ତମ ସିନ୍ଧୁ, ଋଷ, କୁଲ୍ୟା, ସକୃତ୍ତିକ, ଉର୍ବୀସଂକ୍ରମଣ ଓ ମାୟାବିଦ୍ୟାର ଉତ୍ସ ଏଠି ଅଛି। ମହାଶ୍ରମ, ବୈତସିକାରୂପ, ସୁନ୍ଦରିକାଶ୍ରମ, ବାହୁତୀର୍ଥ, ଶୋଭାବନ୍ତୀ ନଦୀ ଓ ବିମଳାଶୋକ ଏଠି ଅନ୍ତର୍ଗତ। ପଞ୍ଚନଦ ତୀର୍ଥ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ସ୍ଥାନ, ସୋମତୀର୍ଥ, ସିତୋଦା ଓ ମତ୍ସ୍ୟୋଦରୀ ତୀର୍ଥ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା, ସୂର୍ଯ୍ୟତୀର୍ଥ, ଅଶୋକବନ, ଅରୁଣାସ୍ପଦ, କାମଦ ଓ ଶୁକ୍ରତୀର୍ଥ ତାଳଚାଳି ଏଠି ଅଛି। ପିଶାଚମୋଚନ, ସୁଭଦ୍ରା ହ୍ରଦ, ବିମଳଦଣ୍ଡ ପୁକୁର ଓ ଚଣ୍ଡେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥ ଏଠି ଅନ୍ତର୍ଗତ। ପବିତ୍ର ଜ୍ୟେଷ୍ଠସ୍ଥାନ ହ୍ରଦ, ପବିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମସର, ଜୈଗିଶବ୍ୟ ଗୁହା ଓ ହରିକେଶ ଉଦ୍ୟାନ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏହାପରେ ଅଜାମୁଖ ହ୍ରଦ, ଘଣ୍ଟାକର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦ, ପୁଣ୍ଡରୀକ ହ୍ରଦ ଓ କର୍କୋଟକ କୂପ ଅଛି। ସୁବର୍ଣ୍ଣକୂପ, ଶ୍ୱେତତୀର୍ଥ ହ୍ରଦ, ଘର୍ଘରିକା ପୁକୁର ଓ ଚନ୍ଦ୍ରିକା ଅନ୍ଧକୂପ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶ୍ମଶାନସ୍ଥମ୍ଭ କୂପ, ବିନାୟକ ହ୍ରଦ, ସିନ୍ଧୁଜନ୍ମ କୂପ ଓ ପୁନି ବ୍ରହ୍ମସର ଏଠି ଅଛି। ରୁଦ୍ର ନିବାସ, ନାଗତୀର୍ଥ, ପୁଲୋମକ, ଭକ୍ତହ୍ରଦ, କ୍ଷୀରହ୍ରଦ, ପିତୃନିବାସ ଓ କୁମାରକ ଏଠି ଅନ୍ତର୍ଗତ। ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତ, କୁଶାବର୍ତ୍ତ, ଦଧିକର୍ଣ୍ଣ କୂପ, ଶୃଙ୍ଗତୀର୍ଥ, ମହାତୀର୍ଥ, ପ୍ରମୁଖ ତୀର୍ଥ ଓ ମହାନଦୀ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଦିବ୍ୟ ପବିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମସର, ଅବିନାଶୀ ବଟବୃକ୍ଷ, ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଗୋମୟ, ରୂପଶିତିକା ଏଠି ଅଛି। କପିଳା ହ୍ରଦ, ଗୃଧ୍ରବଟ, ସାବିତ୍ରୀ ହ୍ରଦ, ପ୍ରଭାସନ, ସୀତାବନ, ଗର୍ଭଦ୍ୱାର ଓ ଧେନୁକ ଏଠି ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଧନ୍ୟକ, କୋକିଳା ସ୍ଥାନ, ମତଙ୍ଗ ହ୍ରଦ, ପିତୃକୂପ, ରୁଦ୍ରତୀର୍ଥ, ଇନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥ ଓ ସୁମାଲିନ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ବ୍ରହ୍ମାସନ, ସପ୍ତପୁକୁର, ମଣିହ୍ରଦ, କୌଶିକୀ, ଭାରତ ତୀର୍ଥ ଓ ଜ୍ୟେଷ୍ଠଳିକା ଏଠି ଅଛି। ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, କଳ୍ପସର, କନ୍ୟାସଂବେତ୍ୟ, ନିଶ୍ଚିବ, ପ୍ରଭାବ ଓ ବସିଷ୍ଠ ଆଶ୍ରମ ଏଠି ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଦେବକୂଟ ଓ ତାହାର କୂପ, ବସିଷ୍ଠ ଆଶ୍ରମ, ବୀରାଶ୍ରମ, ବ୍ରହ୍ମସର, ବ୍ରହ୍ମବୀର ଓ ଅବକପିଲି ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖିତ। କୁମାର ଧାରା, ଶ୍ରୀଧାରା, ଗୌରୀଶିଖର, ଶୁନଃ ପୁକୁର, ତୀର୍ଥ ଓ ନନ୍ଦିତୀର୍ଥ ଏଠି ଅଛି। କୁମାର ନିବାସ, ଶ୍ରୀ ନିବାସ, ଭୂଶୀତଳ ତୀର୍ଥ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦ ଓ କୌଶିକୀ ହ୍ରଦ ଏଠି ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଧର୍ମତୀର୍ଥ, କାମତୀର୍ଥ, ଉଦ୍ଦାଳକ ତୀର୍ଥ, ସନ୍ଧ୍ୟାତୀର୍ଥ, କରତୋୟା, କପିଳା ଓ ରକ୍ତସାଗର ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶୋଣ ଉତ୍ସ, ବାଂଶବନ, ଋଷଭ, କାଳତୀର୍ଥ, ପୁଣ୍ୟବତୀ ହ୍ରଦ, ତୀର୍ଥ ଓ ବଦରିକା ଆଶ୍ରମ ଏଠି ଅଛି। ରାମତୀର୍ଥ, ପିତୃବନ, ବୀରଜା ତୀର୍ଥ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟବନ, କୃଷ୍ଣତୀର୍ଥ ଓ ବଟବୃକ୍ଷ ଏଠି ଅନ୍ତର୍ଗତ। ରୋହିଣୀର ସର୍ବୋତ୍ତମ କୂପ, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ହ୍ରଦ, ସାନୁଗର୍ତ୍ତ, ସମାହେନ୍ଦ୍ର, ଶ୍ରୀତୀର୍ଥ ଓ ଶ୍ରୀନଦୀ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଇଷୁତୀର୍ଥ, ବାର୍ଷଭ, କାଭେରୀ ପୁକୁର, କନ୍ୟାତୀର୍ଥ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗାୟତ୍ରୀ ସ୍ଥାନ ଏଠି ଅଛି। ବଦରୀ ପୁକୁର, ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର ପୁକୁର, ବିକର୍ଣ୍ଣକ ନାମକ ମଧ୍ୟସ୍ଥଳୀ, ଜାତି ପୁକୁର, ଦେବକୂପ ଓ କୁଶା ତିଳା ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ନିୟମ, କନ୍ୟାଶ୍ରମ ପୁକୁର, ପୂର୍ବପର୍ଯ୍ୟାୟ ଭଳି ଅନ୍ୟ ଭାଗ ଓ ଭୃଗୁମୁନିମାନଙ୍କ ଅଖଣ୍ଡ ପୁକୁର ଏଠି ଅଛି। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳୀଗୁଡିକରେ ଯଥାବିଧି ଓ ଦୃଢ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କଲେ ମହାପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ ଓ ମୋକ୍ଷର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଯାଏ। ଏହିପରି ଅନେକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ସରୋବର, ଅରଣ୍ୟ ଓ ଆଶ୍ରମ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ପବିତ୍ର କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଜନମ ମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ର ଭଙ୍ଗ କରି ଆତ୍ମା ଶାନ୍ତି ପାଇପାରେ।