ପୁରାତନ କାଳରେ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅନେକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତା, ଋଷିମୁନି ଓ ଭକ୍ତମାନେ ତପସ୍ୟା, ଦାନ, ଏବଂ ସ୍ନାନ କରି ମହାପୁନ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ସୋମତୀର୍ଥ, ତୁଙ୍ଗକୂଟ, ପବିତ୍ର ସ୍କନ୍ଦାଶ୍ରମ, କୋଟିତୀର୍ଥ, ଅଗ୍ନିପଦ ଏବଂ ପଞ୍ଚଶିଖ। ଏହାପରେ ଆସିଥିଲେ ଧର୍ମୋଦ୍ଭବ, କୋଟିତୀର୍ଥ, ପବିତ୍ର ବାଧପ୍ରମୋଚନ, ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର, ପଞ୍ଚକୂଟ ଏବଂ ମଧ୍ୟକେଶର। ଏହି ତୀର୍ଥ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଅଛି ଚକ୍ରପ୍ରଭା, ମତଙ୍ଗ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୃଶଦଣ୍ଡ, ଦଂଷ୍ଟ୍ରାକୁଣ୍ଡ, ବିଷ୍ଣୁତୀର୍ଥ ଏବଂ ସାର୍ବକାମିକ। ଏହିପରି ମତ୍ସ୍ୟତିଳା ତୀର୍ଥ, ଶୋଭାମୟ ବଦରୀ, ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ, ଵହ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଏବଂ ସତ୍ୟପଦ ଥିଲେ। ଚତୁଃସ୍ରୋତ, ଚତୁଃଶୃଙ୍ଗ ପର୍ବତ ଯାହାର ବାରୋଟି ଧାରା ଅଛି, ମାନସା, ସ୍ଥୂଳଶୃଙ୍ଗ, ସ୍ଥୂଳଦଣ୍ଡ ଏବଂ ଉର୍ବଶୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ତୀର୍ଥ ମାନେ। ଲୋକପାଳ, ମନୁବର, ସୋମାହ୍ୱ ପର୍ବତ, ସଦାପ୍ରଭା, ମେରୁକୁଣ୍ଡ ଏବଂ ପବିତ୍ର ସୋମାଭିଷେକନ ଏହି ତୀର୍ଥ ଶ୍ରେଣୀରେ ଅଛନ୍ତି। ମହାସ୍ରୋତ, କୋଟରକ, ପଞ୍ଚଧାରା, ତ୍ରିଧାରକ, ସପ୍ତଧାରା, ଏକଧାରା ଏବଂ ପବିତ୍ର ଚାମରକଣ୍ଟକ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶାଳଗ୍ରାମ, ଚକ୍ରତୀର୍ଥ, ଅପୂର୍ବ କୋଟିଦ୍ରୁମ, ବିଲ୍ୱପ୍ରଭା, ଦେଵହ୍ରଦ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁହ୍ରଦ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛି। ଏହି ତୀର୍ଥ ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଆଛି ଶଂଖପ୍ରଭା, ଦେଵକୁଣ୍ଡ, ପବିତ୍ର ବଜ୍ରାୟୁଧ, ଅଗ୍ନିପ୍ରଭା, ପୁମ୍ନାଗ ଏବଂ ଅପୂର୍ବ ଦେଵପ୍ରଭା। ଏଠାରେ ଅଛି ବିଦ୍ୟାଧର ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ହ୍ରଦ, ସାତୀର୍ଥ, ଲୋକପାଳ ନାମକ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ମଣିପୁରଗିରି। ପଞ୍ଚହ୍ରଦ, ପିଣ୍ଡାରକ ତୀର୍ଥ, ମାଲବ୍ୟ, ଗୋପ୍ରଭାବ, ଗୋବର ଏବଂ ବଟମୂଳକ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛି। ସ୍ନାନଦଣ୍ଡ, ପ୍ରୟାଗ, ଗୁପ୍ତ ବିଷ୍ଣୁପଦ, କନ୍ୟାଶ୍ରମ, ବାୟୁକୁଣ୍ଡ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଜମ୍ବୂମାର୍ଗ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଗଭସ୍ତି ତୀର୍ଥ, ଯୟାତିପତନ, ଶୁଚି, କୋଟିତୀର୍ଥ, ଭଦ୍ରବଟ ଏବଂ ମହାକାଳ ବନ ଏଠାରେ ଅଛି। ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ନର୍ମଦାତୀର୍ଥ, ବଜ୍ରତୀର୍ଥ, ଅର୍ବୁଦ, ପିଙ୍ଗୁତୀର୍ଥ, ସବଶିଷ୍ଠ ଏବଂ ପୃଥସଙ୍ଗମ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଦୌର୍ବାସିକ ତୀର୍ଥ, ଶୁଭ ପିଞ୍ଜରକ, ଋଷିତୀର୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମତୁଙ୍ଗ, ବସୁତୀର୍ଥ ଏବଂ କୁମାରିକା ଏଠାରେ ଅଛି। ଶକ୍ରତୀର୍ଥ, ପଞ୍ଚନଦ, ରେଣୁକାତୀର୍ଥ, ପିତାମହ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ରୁଦ୍ରପଦ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛି। ମଣିମତ୍ତ, କାମାଖ୍ୟା, କୃଷ୍ଣତୀର୍ଥ, କୁଶବିଳା, ଯଜନ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମବାଳୁକା ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ପୁଷ୍ପନ୍ୟାସ, ପୁଣ୍ଡରୀକ, ମଣିପୁର, ଉତ୍ତର ଅଞ୍ଚଳ, ଦୀର୍ଘସତ୍ତ୍ର, ହୟପଦ ଏବଂ ଅନଶନ ନାମକ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଗଙ୍ଗା ମୂଳ, ଶିବ ମୂଳ, ନର୍ମଦା ମୂଳ, ବସ୍ତ୍ରପଦ, ଦାରୁବଳ ଏବଂ ଛାୟାରୋହଣ ଏଠାରେ ଅଛି। ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର, ମିତ୍ରବଳ, କାଳିକାଶ୍ରମ, ବଟବଟ, ଭଦ୍ରବଟ, କୌଶାମ୍ବୀ ଏବଂ ଦିବାକର ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସରସ୍ୱତ ଦ୍ୱୀପ, ବିଜୟ, କାମଦ, ରୁଦ୍ରକୋଟି, ସୁମନସ ଏବଂ ସଦ୍ରବଣମିତ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ସ୍ୟାମନ୍ତପଞ୍ଚକ ତୀର୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥ, ସୁଦର୍ଶନ, ସଦା ପୃଥିବୀ ଏବଂ ପରିପ୍ଲବ ପୃଥୁଦକ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଦଶାଶ୍ୱମେଧ ତୀର୍ଥ, ସର୍ପିଜ, ବିଷୟନ୍ତିକା, କୋଟିତୀର୍ଥ, ପଞ୍ଚନଦ, ବରାହ ଏବଂ ଯକ୍ଷିଣୀ ହ୍ରଦ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛି। ପୁଣ୍ଡରୀକ, ସୋମତୀର୍ଥ, ଉତ୍ତମ ମୁଞ୍ଜବଟ, ବଦରୀବନ, ଅସିନ ଏବଂ ରତ୍ନମୂଳକ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଲୋକଦ୍ୱାର, ପଞ୍ଚତୀର୍ଥ, କପିଳତୀର୍ଥ, ସୂର୍ୟତୀର୍ଥ, ଶଂଖିଣୀ ଏବଂ ଗୋସ୍ଥଳୀ ଏଠାରେ ଅଛି। ଯକ୍ଷରାଜ ତୀର୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମବର୍ତ୍ତ, ସୁତିତୀର୍ଥ, କାମେଶ୍ୱର, ମାତୃତୀର୍ଥ ଏବଂ ଶୀତବନ ତୀର୍ଥ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସ୍ନାନଲୋମପହ, ମାସସଂସାରକ, ଦଶାଶ୍ୱମେଧ, କେଦାର ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମୋଡୁମ୍ବର ଏଠାରେ ଅଛି। ସପ୍ତର୍ଷିକୁଣ୍ଡ, ଦେବୀତୀର୍ଥ, ସୁଜମ୍ବୁକ, ଇତସ୍ପଦ, କୋଟିକୁଟ, କିମ୍ଦନ, କିମ୍ଜପ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। କରଣ୍ଡବ, ଅଵେଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟ ତ୍ରିବିଷ୍ଟପ, ପାନିଶତ, ମିଶ୍ରକ, ମଧୁବଟ, ମନୋଜବ ଏଠାରେ ଅଛି। କୌଶିକୀ, ଦିବ୍ୟ ତୀର୍ଥ, ଋଣମୋଚନ ତୀର୍ଥ, ଦିବ୍ୟ ନୃଗଧୂମ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁପଦ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଅମର ହ୍ରଦ, କୋଟିତୀର୍ଥ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶ୍ରୀକୁଞ୍ଜ, ଶାଳିତୀର୍ଥ, ନାମୀଷ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନ, ସୋମତୀର୍ଥ, କନ୍ୟାତୀର୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥ, ମନସ୍ତୀର୍ଥ ଏବଂ ପବିତ୍ର କାରୁପାବନ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସୌଗନ୍ଧିକବନ, ମଣିତୀର୍ଥ, ସରସ୍ୱତୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଈଶାନତୀର୍ଥ ଏବଂ ପଞ୍ଚୟଜ୍ଞ ସ୍ଥାନ ଅଛି। ତ୍ରିଶୂଳଧାରା, ମାହେନ୍ଦ୍ର, ସ୍ଥିର ଦେବସ୍ଥଳ, ଶାକମ୍ଭରୀ, ଦେବତୀର୍ଥ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। କ୍ଷୀରଶ୍ରବ, ବିରୂପାକ୍ଷ, ଭୃଗୁତୀର୍ଥ, କୁଶୋଦ୍ଭବ, ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମୟୋନି ଏବଂ ନୀଳପର୍ବତ ଏଠାରେ ଅଛି। କୁବ୍ଜାମ୍ବକ, ଭଦ୍ରବଟ, ଵଶିଷ୍ଠ ଆସନ, ସ୍ଵର୍ଗଦ୍ୱାର, ଭୂତଦ୍ୱାର ଏବଂ କାଳୀ ଆଶ୍ରମ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ରୁଦ୍ରାବର୍ତ୍ତ, ସୁଗନ୍ଧାଶ୍ୱ, କପିଳାବନ, ଭଦ୍ରକର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦ ଏବଂ ଶଂକୁକର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦ ଏଠାରେ ଅଛି। ସପ୍ତ ସରସ୍ୱତ, ଔଶନସ ତୀର୍ଥ, କପାଳମୋଚନ, ଅବକୀର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ କାମ୍ୟକ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଚତୁଃସାମୁଦ୍ରିକ, ଶତକ, ସହସ୍ରିକ, ରେଣୁକା, ପଞ୍ଚବଟକ, ବିମୋଚନ ଏବଂ ଓଜସ୍ ଏଠାରେ ଅଛି। ସ୍ଥାଣୁତୀର୍ଥ, କୁରୁତୀର୍ଥ, ସ୍ଵର୍ଗଦ୍ୱାର, କୁଶଧ୍ୱଜ, ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ମାନବକ, କୂପ ଏବଂ ନାରାୟଣ ଶରଣ ଏହି ତୀର୍ଥ ମାନଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ଉଲ୍ଲେଖ। ଏହିପରି ଅନେକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଯାଇ ଜନମ ଜନ୍ମାନ୍ତରର ପାପ ଦୂର ହୁଏ, ମୁକ୍ତି ଏବଂ ଶାନ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ। ଏହି ତୀର୍ଥ ମାନଙ୍କ ପୁଣ୍ୟ ଗାଥା ସଦା ଶ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତି ସହିତ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।