ଏକ ଦିନ, ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସ୍ତାବ କରି ସୃଷ୍ଟିର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବିଦ୍ୱାନ ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମନ ଭିତରେ ଦୂଷିତ ହେଲେ, ତୀର୍ଥରେ ଅନେକ ବାର ଦେହ କ୍ଷାଳି ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ରତା ଆସିନାହିଁ, ଯେପରିକି ଦୂଷିତ ଦେଉଳ ମଦର ପାତ୍ର ଯେଉଁପରି ଜଳରେ ଶତ ଶତ ବାର ଧୋଇଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ। ତୀର୍ଥ, ଦାନ, ବ୍ରତ, ଅରଣ୍ୟବାସ — କିଛି ମଧ୍ୟ ଏହି ପାପୀ, ଶଠ, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଟୁଟ ମନ ଅନ୍ତର ଶୁଦ୍ଧ କରିପାରେନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଲୋକ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ରହିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ପ୍ରୟାଗ, ପୁଷ୍କର ଅଛି। ଏହି ପରି ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଋଷିଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ଏବେ ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ତୀର୍ଥ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ଏବଂ ସତ୍ୟ ଭାବରେ କହିବି। ପୁଷ୍କର ଓ ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ଏକ ଶତ ବର୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ପ୍ରୟାଗ, ଧର୍ମାରଣ୍ୟ, ଧେନୁକ, ଚମ୍ପକାରଣ୍ୟ, ସଂଧବାରଣ୍ୟ; ମଗଧାରଣ୍ୟ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ, ଗୟା, ପ୍ରଭାସ ଓ କନଖଳା; ଭୃଗୁତୁଙ୍ଗ, ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ, ଭୀମାରଣ୍ୟ, କୁଶସ୍ଥଳୀ, ଲୋହାକୁଳ, ସକେଦାର, ମନ୍ଦରାରଣ୍ୟ; ମହାବଳ, କୋଟିତୀର୍ଥ, ରୂପତୀର୍ଥ, ଶୂକରବ, ଚକ୍ରତୀର୍ଥ; ଯୋଗତୀର୍ଥ, ସୋମତୀର୍ଥ, ସାହୋଟକ, କୋକାମୁଖ, ବଦରୀ ପାହାଡ଼; ସୋମତୀର୍ଥ, ତୁଙ୍ଗକୂଟ, ସ୍କନ୍ଦାଶ୍ରମ, କୋଟିତୀର୍ଥ, ଅଗ୍ନିପଦ, ପଞ୍ଚଶିଖ; ଧର୍ମୋଦ୍ଭବ, କୋଟିତୀର୍ଥ, ବାଧପ୍ରମୋଚନ, ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର, ପଞ୍ଚକୂଟ, ମଧ୍ୟକେଶର; ଚକ୍ରପ୍ରଭା, ମତଙ୍ଗ, କ୍ରୁଶଦଣ୍ଡ, ଦମ୍ଷ୍ଟ୍ରାକୁଣ୍ଡ, ବିଷ୍ଣୁତୀର୍ଥ, ସାର୍ବକାମିକ; ମତ୍ସ୍ୟତିଳ, ବଦରୀ, ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ, ବହ୍ନିକୁଣ୍ଡ, ସତ୍ୟପଦ; ଚତୁଃସ୍ରୋତ, ଚତୁଃଶୃଙ୍ଗ, ମାନସା, ସ୍ଥୂଳଶୃଙ୍ଗ, ସ୍ଥୂଳଦଣ୍ଡ, ଉର୍ବଶୀ; ଲୋକପାଳ, ମନୁବର, ସୋମାହ୍ୱ, ସଦାପ୍ରଭା, ମେରୁକୁଣ୍ଡ, ସୋମାଭିଷେଚନ; ମହାସ୍ରୋତ, କୋଟରକ, ପଞ୍ଚଧାରା, ତ୍ରିଧାରକ, ସପ୍ତଧାରା, ଏକଧାରା, ଚାମରକଣ୍ଟକ; ଶାଳଗ୍ରାମ, ଚକ୍ରତୀର୍ଥ, କୋଟିଦ୍ରୁମ, ବିଳ୍ୱପ୍ରଭା, ଦେବହ୍ରଦ, ବିଷ୍ଣୁହ୍ରଦ; ଶଂଖପ୍ରଭା, ଦେବକୁଣ୍ଡ, ବଜ୍ରାୟୁଧ, ଅଗ୍ନିପ୍ରଭା, ପୁମ୍ନାଗ, ଦେବପ୍ରଭା; ବିଦ୍ୟାଧର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବ୍ରହ୍ମାର ହ୍ରଦ, ସାତୀର୍ଥ, ଲୋକପାଳ, ମଣିପୁରଗିରି; ପଞ୍ଚହ୍ରଦ, ପିଣ୍ଡାରକ, ମଲବ୍ୟ, ଗୋପ୍ରଭାବ, ଗୋବର, ବଟମୂଳକ; ସ୍ନାନଦଣ୍ଡ, ପ୍ରୟାଗ, ଗୁପ୍ତ ବିଷ୍ଣୁପଦ, କନ୍ୟାଶ୍ରମ, ବାୟୁକୁଣ୍ଡ, ଜମ୍ବୁମାର୍ଗ; ଗଭସ୍ତି ତୀର୍ଥ, ଯୟାତିପତନ, ଶୁଚି, କୋଟିତୀର୍ଥ, ଭଦ୍ରବଟ, ମହାକାଳ ଅରଣ୍ୟ; ନର୍ମଦା ତୀର୍ଥ, ବଜ୍ର ତୀର୍ଥ, ଅର୍ବୁଦ, ପିଙ୍ଗୁତୀର୍ଥ, ସବଶିଷ୍ଠ, ପୃଥିସଙ୍ଗମ; ଦୌର୍ବାସିକ, ପିଞ୍ଜରକ, ଋଷି ତୀର୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମତୁଙ୍ଗ, ବସୁ ତୀର୍ଥ, କୁମାରିକା; ଶକ୍ର ତୀର୍ଥ, ପଞ୍ଚନଦ, ରେଣୁକା ତୀର୍ଥ, ପିତାମହ ତୀର୍ଥ, ରୁଦ୍ରପଦ; ମଣିମତ୍ତ, କାମାଖ୍ୟା, କୃଷ୍ଣ ତୀର୍ଥ, କୁଶବିଳା, ଯଜନା, ବ୍ରହ୍ମବାଳୁକା; ପୁଷ୍ପନ୍ୟାସ, ପୁଣ୍ଡରୀକ, ମଣିପୁର, ଉତ୍ତର ଭାଗ, ଦୀର୍ଘସତ୍ତ୍ର, ହୟପଦ, ଅନଶନ ତୀର୍ଥ; ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ସ, ଶିବ ଉତ୍ସ, ନର୍ମଦା ଉତ୍ସ, ବସ୍ତ୍ରପଦ, ଦାରୁବଲା, ଛାୟାରୋହଣ; ସିଦ୍ଧେଶ୍ଵର, ମିତ୍ରବଲା, କାଳିକାଶ୍ରମ, ବଟବଟ, ଭଦ୍ରବଟ, କୌଶାମ୍ବୀ, ଦିବାକର; ସରସ୍ବତ ଦ୍ଵୀପ, ବିଜୟ, କାମଦା, ରୁଦ୍ରକୋଟି, ସୁମନସ, ସଦ୍ରବନମିତ; ସ୍ୟାମନ୍ତପଞ୍ଚକ, ବ୍ରହ୍ମ ତୀର୍ଥ, ସୁଦର୍ଶନ, ପୃଥିବୀ ତଳ, ପରିପ୍ଲବ ପୃଥୁଦକ; ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ତୀର୍ଥ, ସର୍ପିଜ, ବିଷୟନ୍ତିକା, କୋଟିତୀର୍ଥ, ପଞ୍ଚନଦ, ବରାହ, ଯକ୍ଷିଣୀ ହ୍ରଦ; ପୁଣ୍ଡରୀକ, ସୋମ ତୀର୍ଥ, ମୁଞ୍ଜବଟ, ବଦରୀବନ, ଅସିନ, ରତ୍ନମୂଳକ; ଲୋକଦ୍ୱାର, ପଞ୍ଚତୀର୍ଥ, କପିଳ ତୀର୍ଥ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୀର୍ଥ, ଶଂଖିଣୀ, ଗୋବାସ; ଯକ୍ଷ ରାଜ ତୀର୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ, ସୁତିତୀର୍ଥ, କାମେଶ୍ଵର, ମାତୃତୀର୍ଥ, ଶୀତବନ ତୀର୍ଥ; ସ୍ନାନଲୋମପହା, ମାସସଂସାରକ, ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ, କେଦାର, ବ୍ରହ୍ମୋଡୁମ୍ବର; ସପ୍ତର୍ଷି କୁଣ୍ଡ, ଦେବୀ ତୀର୍ଥ, ସୁଜମ୍ବୁକ, ଇତସ୍ପଦ, କୋଟିକୁଟ, କିମ୍ଦନା, କିମ୍ଜପ; କରଣ୍ଡବ, ଅବେଧ୍ୟ, ତ୍ରିବିଷ୍ଟପ, ପାନିଶତ, ମିଶ୍ରକ, ମଧୁବଟ, ମନୋଜବ; କୌଶିକୀ, ଦିବ୍ୟ ତୀର୍ଥ, ଋଣମୋଚନ ତୀର୍ଥ, ଦିବ୍ୟ ନୃଗଧୂମା, ବିଷ୍ଣୁପଦ। ଏହି ତୀର୍ଥ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ନିଜର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସହିତ ଉପାସନା କଲେ, ଅନେକ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ପୃଥିବୀର ଦେବତା, ଋଷି, ମନୁଷ୍ୟ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୀବ ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅତି ଉପକାରୀ ଏବଂ ମହାପୁଣ୍ୟ ଦାୟକ।