ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଅଛି, ସେଉଁଥିରେ ଉଷ୍ଣତା ଓ ଜଳ ବଳର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଜାତିର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଫଳ ପାକିବାର କାରଣ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହିଠାରୁ ଅନେକ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ଆଧାର କରି ସାସ୍ତ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଲୋକମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ନିୟମିତ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ଯଜ୍ଞ, ବେଦ, ଦ୍ୱିଜାତି ଆଦି କୁଳ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଗଣ, ପଶୁ ଓ ଜନ୍ତୁ ଏବଂ ଏହି ବିଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ସଂସାରରେ ଚଳାଞ୍ଚଳ ଓ ଅଚଳ—ସମସ୍ତ ଜୀବ ଓ ପ୍ରକୃତି ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଅବଳମ୍ବିତ, ଏହି ବର୍ଷା ସବିତୃ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସବିତୃ ଆଧାର ରୂପେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ଶିଶୁମାର ନାମକ ଧ୍ରୁବ ତାରା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଏବଂ ଏହି ଶିଶୁମାର ଉପରେ ନାରାୟଣ ଅବସ୍ଥିତ। ନାରାୟଣ ସେଇ ଶିଶୁମାର ହୃଦୟରେ ବିରାଜିତ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଧାରକ, ଆଦି ଓ ନିତ୍ୟ। ଏହିପରି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବିବରଣୀ କହିଦେଇଛି, ଯାହା ପୃଥିବୀ, ସାଗର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏକତ୍ରିତ। ଏଠାରୁ ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହଁ? ତେବେ ମୁନିମାନେ କହିଲେ, "ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଏହି ପୃଥିବୀର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ପୁଣ୍ୟ ତଳ ନେଇ କଥା କହ, ଆମ ମନ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ।" ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ହାତ, ପାଁ, ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରହିଛି, ଶିକ୍ଷା, ତପସ୍ୟା ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଅଛି, ସେମାନେ ତୀର୍ଥ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଶୁଦ୍ଧ ମନ, ଶୁଦ୍ଧ ବାକ୍ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ—ଏହି ଦେହୀୟ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱର୍ଗ ପଥକୁ ଉଦ୍ବୋଧିତ କରେ। ଯଦି ମନ ଭିତରେ ଦୁଷିତ, ତେବେ ଶତ ଶତ ବାରି ତୀର୍ଥ ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ମିଳେନାହିଁ, ଯେପରି ଦୁଷିତ ମଦ ପାତ୍ର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏନାହିଁ। ଯାହାଙ୍କର ମନ ଦୁଷ୍ଟ, ଚେଷ୍ଟା ଚତୁର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସେମାନେ ତୀର୍ଥ, ଦାନ, ବ୍ରତ, ଅରଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୁଏନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଲୋକ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ବସନ୍ତି, ସେଠି କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ପ୍ରୟାଗ, ପୁଷ୍କର ଅଛି। ଏହିପରି, ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ପୃଥିବୀର ତୀର୍ଥ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦେଖାଏବି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଣ। ପ୍ରଥମେ ପୁଷ୍କର ଓ ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ଶତ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ କହିହେବ ନାହିଁ। ପ୍ରୟାଗ, ଧର୍ମାରଣ୍ୟ, ଧେନୁକ, ଚମ୍ପକାରଣ୍ୟ, ସଇନ୍ଧବାରଣ୍ୟ, ମଗଧାରଣ୍ୟ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ, ଗୟା, ପ୍ରଭାସ, ଦିବ୍ୟ କନଖଳ, ଭୃଗୁତୁଙ୍ଗ, ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ, ଭୀମାରଣ୍ୟ, କୁଶସ୍ଥଳୀ, ଲୋହାକୁଳ, ସକେଦାର, ମନ୍ଦରାରଣ୍ୟ, ମହାବଳ, କୋଟିତୀର୍ଥ, ରୂପତୀର୍ଥ, ଶୂକରବ, ଚକ୍ରତୀର୍ଥ, ଯୋଗତୀର୍ଥ, ସୋମତୀର୍ଥ, ସାହୋଟକ, କୋକାମୁଖ, ବଦରୀ ପର୍ବତ, ତୁଙ୍ଗକୂଟ, ସ୍କନ୍ଦାଶ୍ରମ, ଅଗ୍ନିପଦ, ପଞ୍ଚଶିଖ, ଧର୍ମୋଦ୍ଭବ, ବାଧପ୍ରମୋଚନ, ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର, ପଞ୍ଚକୂଟ, ମଧ୍ୟକେଶର, ଚକ୍ରପ୍ରଭା, ମତଙ୍ଗ, କ୍ରୁଶଦଣ୍ଡ, ଦଂଷ୍ଟ୍ରାକୁଣ୍ଡ, ବିଷ୍ଣୁତୀର୍ଥ, ସାର୍ବକାମିକ, ମତ୍ସ୍ୟତିଳ, ବଦରୀ, ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ, ବହ୍ନିକୁଣ୍ଡ, ସତ୍ୟପଦ, ଚତୁଃସ୍ରୋତ, ଚତୁଃଶୃଙ୍ଗ ପର୍ବତ, ମାନସା, ସ୍ଥୂଳଶୃଙ୍ଗ, ସ୍ଥୂଳଦଣ୍ଡ, ଉର୍ବଶୀ, ଲୋକପାଳ, ମନୁବର, ସୋମାହ୍ୱ ପର୍ବତ, ସଦାପ୍ରଭା, ମେରୁକୁଣ୍ଡ, ସୋମାଭିଷେଚନ, ମହାସ୍ରୋତ, କୋଟରକ, ପଞ୍ଚଧାରା, ତ୍ରିଧାରକ, ସପ୍ତଧାରା, ଏକଧାରା, ଚାମରକଣ୍ଟକ, ଶାଳଗ୍ରାମ, କୋଟିଦ୍ରୁମ, ବିଳ୍ବପ୍ରଭା, ଦେଵହ୍ରଦ, ବିଷ୍ଣୁହ୍ରଦ, ଶଂଖପ୍ରଭା, ଦେବକୁଣ୍ଡ, ବଜ୍ରାୟୁଧ, ଅଗ୍ନିପ୍ରଭା, ପୁମ୍ନାଗ, ଦେଵପ୍ରଭା, ବିଦ୍ୟାଧର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ହ୍ରଦ, ସାତୀର୍ଥ, ଲୋକପାଳ, ମଣିପୁରଗିରି, ପଞ୍ଚହ୍ରଦ, ପିଣ୍ଡାରକ, ମାଳବ୍ୟ, ଗୋପ୍ରଭାବ, ଗୋବର, ବଟମୂଳକ, ସ୍ନାନଦଣ୍ଡ, ପ୍ରୟାଗ, ଗୁପ୍ତ ବିଷ୍ଣୁପଦ, କନ୍ୟାଶ୍ରମ, ବାୟୁକୁଣ୍ଡ, ଜମ୍ବୁମାର୍ଗ, ଗଭସ୍ତିତୀର୍ଥ, ଯୟାତିପତନ, ଶୁଚି, କୋଟିତୀର୍ଥ, ଭଦ୍ରବଟ, ମହାକାଳ ଅରଣ୍ୟ, ନର୍ମଦାତୀର୍ଥ, ବଜ୍ରତୀର୍ଥ, ଅର୍ବୁଦ, ପିଙ୍ଗୁତୀର୍ଥ, ସବଶିଷ୍ଠ, ପୃଥ୍ସଂଗମ, ଦୌର୍ବାସିକ, ପିଞ୍ଜରକ, ଋଷିତୀର୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମତୁଙ୍ଗ, ବସୁତୀର୍ଥ, କୁମାରିକା, ଶକ୍ରତୀର୍ଥ, ପଞ୍ଚନଦ, ରେଣୁକାତୀର୍ଥ, ପିତାମହତୀର୍ଥ, ରୁଦ୍ରପଦ, ମଣିମତ୍ତ, କାମାଖ୍ୟା, କୃଷ୍ଣତୀର୍ଥ, କୁଶବିଳା, ଯଜନା, ବ୍ରହ୍ମବଳୁକା, ପୁଷ୍ପନ୍ୟାସ, ପୁଣ୍ଡରୀକ, ମଣିପୁର, ଉତ୍ତର, ଦୀର୍ଘସତ୍ତ୍ର, ହୟପଦ, ଅନଶନ, ଗଙ୍ଗାମୂଳ, ଶିବମୂଳ, ନର୍ମଦାମୂଳ, ଵସ୍ତ୍ରପଦ, ଦାରୁବଳ, ଛାୟାରୋହଣ, ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର, ମିତ୍ରବଳ, କାଳିକାଶ୍ରମ, ବଟବଟ, ଭଦ୍ରବଟ, କୌଶାମ୍ବୀ, ଦିବାକର ଏବଂ ଅନେକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନମାନେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ପବିତ୍ର। ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଦର୍ଶନ କଲେ କିମ୍ବା ଏଠି ତପସ୍ୟା କଲେ ମହତ୍ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହି ସବୁର ମୂଳ ମନ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶୁଦ୍ଧି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।