ମୁନିମାନେ, ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଜଳଚକ୍ର କିପରି ଚାଲେ, ତାହା ବିଶ୍ୱସ୍ତରେ ଶୁଣ। ଜଳ ମେଘମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ—ବାଷ୍ପ, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା—ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ; ଏହିପରି ରୂପରେ ଥିବା ଜଳ, ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥାଏ, ହରାଏ ନାହିଁ। ପରେ ବାୟୁ ଚାପରେ ଏହି ଜଳ ମେଘରୁ ଚୁଆଁ ଛାଡ଼ି ଭୂମିକୁ ପଡ଼େ, ଓ ସମୟ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ। ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ସୂର୍ୟଦେବ ଚାରିପ୍ରକାର ଜଳ ଉଠାନ୍ତି—ନଦୀ ଓ ସାଗର, ଭୂମି, ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବରୁ। ସୂର୍ୟ, ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗାଜଳ ଉଠାଇ, ମେଘ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଭୂମିକୁ ପଠାନ୍ତି। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ମନୁଷ୍ୟର ପାପ ଓ ଦୋଷ ଦୂର ହୁଏ, ସେ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହାନ୍ତି—ଏହି ଦିବ୍ୟ ସ୍ନାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସୂର୍ୟଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏହି ଜଳ ମେଘ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆକାଶରୁ ପଡ଼େ, ଏହି ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗାଜଳ ସୂର୍ୟ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଗାୟମାନେ ଉପରେ ପଡ଼େ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଜଳ କୃତ୍ତିକା ଆଦି ଏକକ ନକ୍ଷତ୍ର ଉପରେ ଆକାଶରୁ ପଡ଼େ, ସୂର୍ୟ ଦେଖିଥିଲେ, ଏହି ଜଳ ଦିଗ୍ଗଜଙ୍କ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗାଜଳ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଜଳ ଯୁଗ୍ମ ନକ୍ଷତ୍ର ଉପରେ, ସୂର୍ୟ ଉଦୟ ସହିତ, ପଡ଼େ, ସୂର୍ୟ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସେହିପରି ତୁରନ୍ତ ଉଠାଯାଏ। ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜଳ ବହୁତ ପବିତ୍ର, ପାପ ଦୂର କରେ; ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗାଜଳ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ। ମେଘ ଛାଡ଼ିଥିବା ଜଳ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ପୋଷଣ କରେ, ଏହି ଜଳ ଗଛପାଲିକୁ ଜୀବନ ଦେଇଥାଏ, ଏହି ମୃତ୍ୟୁଲୋକର ଅମୃତ। ଏହି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଉତ୍ତମ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଫଳ ପକେ, ଓ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଲୋକେ ନିୟମିତ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଏହିପରି ଯଜ୍ଞ ଦେବତାମାନେ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏପରି, ଯଜ୍ଞ, ବେଦ, ଦ୍ୱିଜ ଆଦି ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ପଶୁପକ୍ଷି ଓ ଜୀବମାନେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଅବଳମ୍ବିତ, ଏହି ବର୍ଷା ସବିତା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି। ସବିତା ଏହି ବିଶ୍ୱର ଆଧାର; ଅଚଳ ନକ୍ଷତ୍ର ଶିଶୁମାର ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅବଳମ୍ବିତ, ଶିଶୁମାର ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣ ଉପରେ ଅବଳମ୍ବିତ। ଏହି ଶିଶୁମାର ହୃଦୟରେ ନାରାୟଣ ବିରାଜିତ, ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଧାରକ, ଆଦି ଓ ଶାଶ୍ୱତ। ଏପରି ଭାବରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବିବରଣୀ ଦେଲି—ଭୂମି, ସମୁଦ୍ର ଆଦି ସହିତ। ଏଠାରୁ ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ତେବେ ତୁମେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ଦିବ୍ୟ ସ୍ଥଳ ବିଷୟରେ କୁହ, ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ହାତ, ପା, ଓ ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରହିଛି, ଶିକ୍ଷା, ତପ, ଓ ଖ୍ୟାତି ଥାଏ, ସେ ତୀର୍ଥର ଫଳ ପାଏ। ଶୁଦ୍ଧ ମନ, ଶୁଦ୍ଧ ବାଣୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ—ଏହି ଦେହୀୟ ତୀର୍ଥ ଏହି ଲୋକକୁ ସ୍ୱର୍ଗ ପଥରେ ନେଇଯାଏ। ମନ ଭିତରେ ଅଶୁଦ୍ଧ ଥିଲେ, ଶତବାରି ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅଶୁଦ୍ଧ ମଦପାତ୍ର ଜଳରେ ଧୁଅଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଷ୍ଟ ମନ, ଧୋଖା ପ୍ରେମ, ଓ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଛି, ସେଉଁଠି ତୀର୍ଥ, ଦାନ, ବ୍ରତ, ଅରଣ୍ୟ କିଛି ଶୁଦ୍ଧି ଦେଇପାରେ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଲୋକ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ରହନ୍ତି, ସେଉଁଠି କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ପ୍ରୟାଗ, ପୁଷ୍କର ରହିଛି। ଏହିପରି, ମୁଁ ପୃଥିବୀର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ସ୍ଥଳ ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି, ଶୁଣ। ଶତ ବର୍ଷ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଥମ ପବିତ୍ର ପୁଷ୍କର ଓ ନୈମିଷାରଣ୍ୟକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣା କରିପାରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ପ୍ରୟାଗ, ଧର୍ମାରଣ୍ୟ, ଧେନୁକ, ଚମ୍ପକାରଣ୍ୟ, ସୈନ୍ଧବାରଣ୍ୟ ବିଷୟରେ କହିବି। ଏହିପରି, ପବିତ୍ର ମଗଧାରଣ୍ୟ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ, ଗୟା, ପ୍ରଭାସ, ଦିବ୍ୟ କନଖଳ, ଭୃଗୁତୁଙ୍ଗ, ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ, ଭୀମାରଣ୍ୟ, କୁଶସ୍ଥଳୀ, ଲୋହାକୁଳ, ସକେଦାର, ମନ୍ଦରାରଣ୍ୟ, ମହାବଳ, କୋଟିତୀର୍ଥ, ରୂପତୀର୍ଥ, ଶୂକରବ, ଚକ୍ରତୀର୍ଥ, ଯୋଗତୀର୍ଥ, ସୋମତୀର୍ଥ, ସାହୋଟକ, କୋକାମୁଖ, ବଦରୀ ପାହାଡ଼, ତୁଙ୍ଗକୂଟ, ସ୍କନ୍ଦାଶ୍ରମ, ଅଗ୍ନିପଦ, ପଞ୍ଚଶିଖ, ଧର୍ମୋଦ୍ଭବ, ବାଧପ୍ରମୋଚନ, ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର, ପଞ୍ଚକୂଟ, ମଧ୍ୟକେଶର, ଚକ୍ରପ୍ରଭା, ମତଙ୍ଗ, କ୍ରୁଶଦଣ୍ଡ, ଦଂଷ୍ଟ୍ରାକୁଣ୍ଡ, ବିଷ୍ଣୁତୀର୍ଥ, ସାର୍ବକାମିକ, ମତ୍ସ୍ୟତିଳ, ବଦରୀ, ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ, ବହ୍ନିକୁଣ୍ଡ, ସତ୍ୟପଦ, ଚତୁଃସ୍ରୋତ, ଚତୁଃଶୃଙ୍ଗ ପାହାଡ଼, ମାନସା, ସ୍ଥୂଳଶୃଙ୍ଗ, ସ୍ଥୂଳଦଣ୍ଡ, ଉର୍ବଶୀ, ଲୋକପାଳ, ମନୁବର, ସୋମାହ୍ୱ ପାହାଡ଼, ସଦାପ୍ରଭା, ମେରୁକୁଣ୍ଡ, ସୋମାଭିଷେଚନ, ମହାସ୍ରୋତ, କୋଟରକ, ପଞ୍ଚଧାରା, ତ୍ରିଧାରକ, ସପ୍ତଧାରା, ଏକଧାରା, ଚାମରକଣ୍ଟକ, ଶାଳଗ୍ରାମ, ଚକ୍ରତୀର୍ଥ, କୋଟିଦ୍ରୁମ, ବିଳ୍ୱପ୍ରଭା, ଦେବହ୍ରଦ, ବିଷ୍ଣୁହ୍ରଦ, ଶଂଖପ୍ରଭା, ଦେବକୁଣ୍ଡ, ଵଜ୍ରାୟୁଧ, ଅଗ୍ନିପ୍ରଭା, ପୁମ୍ନାଗ, ଦେବପ୍ରଭା, ବିଦ୍ୟାଧର, ଗନ୍ଧର୍ବସହିତ, ବ୍ରହ୍ମା ସରୋବର, ସାତୀର୍ଥ, ଲୋକପାଳ, ମଣିପୁରଗିରି—ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ବିଷୟରେ କହିବି। ଏମିତି ହେଉଛି, ପୃଥିବୀର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥଳ ଓ ଦିବ୍ୟ ସ୍ନାନର ମହିମା, ଯେଉଁଠି ଶୁଦ୍ଧ ମନ, ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଶୁଦ୍ଧ କାର୍ମାଥିରେ ଏହାର ସତ୍ୟ ଫଳ ମିଳେ।