ଏହି ଚର୍ଚ୍ଚିତ କଥାରେ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଆଖ୍ୟାନ କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରୁଛି । ଏହି ଆଖ୍ୟାନରେ ହରିଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା, ଯଜ୍ଞରେ ପୂଜିତ ହେବା, ଏବଂ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଇଛି । ସମସ୍ତ ଯୁଗର ଆରମ୍ଭ ହରିଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ, ତାଙ୍କୁ ଛଡା ଆଉ କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ । ଆକାଶରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଯେଉଁ ଦୀପ୍ତିମାନ ରୂପ ନକ୍ଷତ୍ରମାଳାରେ ଦିଆଯାଇଛି, ସେଉଁ ରୂପ ଏକ ଶିଶୁମାର ମାଛ (ଡଲଫିନ୍) ଭଳି । ଏହି ଶିଶୁମାର ରୂପର ଚୁଆ ଅଂଶରେ ଧ୍ରୁବ ନକ୍ଷତ୍ର ବସିଛି । ଏହି ଶିଶୁମାର ଆକାଶରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଇ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଚକ୍ରର ତାର ଭଳି । ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ନକ୍ଷତ୍ର ଏବଂ ଗ୍ରହମାନେ ବାୟୁ ରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଦୂତିରେ ଧ୍ରୁବ ସହିତ ବନ୍ଧି ରହିଛି । ଏହି ଶିଶୁମାର ରୂପ ଆକାଶରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ନାରାୟଣଙ୍କର ପରମ ନିବାସ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଭୁ ହୃଦୟରେ ଆଧାର ଭାବରେ ବସିଛନ୍ତି । ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ, ସୃଷ୍ଟିର ଅଧିପତି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜି ଏହି ଶିଶୁମାର ରୂପର ଚୁଆ ଅଂଶରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛନ୍ତି । ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଏହି ଶିଶୁମାର ରୂପର ଆଧାର ଏବଂ ସମସ୍ତର ନିର୍ଣ୍ଣୟକାରୀ; ଶିଶୁମାର ଧ୍ରୁବଙ୍କର ଆଧାର, ଧ୍ରୁବରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ । ଏହି ଆଧାର ଦ୍ୱାରା ଦେବ, ଅସୁର, ମାନବ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉପରି ନିର୍ଭର କରେ । ଏହି କିପରି ହୁଏ, ମୁଁ ଏବେ ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କୁ କହିବି । ବିବସ୍ବାନ୍ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଅଠ ମାସ ଅଭ୍ୟନ୍ତରେ ଜଳର ରସ ଆତ୍ମସାତ କରନ୍ତି; ପରେ ବର୍ଷା ହୁଏ, ତାରୁ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉପଜିବିକା ରଖିଥାଏ । ବିବସ୍ବାନ୍ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀର ଜଳ ଉଠାନ୍ତି; ପରେ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ଏହାକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ଆକାଶରେ ବାୟୁ ଚ୍ୟାନେଲ୍ ଦ୍ୱାରା । ଜଳ ବାପୁର, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ମେଘରେ ବିକିରଣ ହୁଏ; ଏହି ମେଘ ଜଳ କୁ ହରାଇ ନାହିଁ, ଏହିପରି ତାଳ ରଖିଥାଏ । ମେଘରେ ଥିବା ଜଳ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଥାଏ; ସମୟର ଶୋଧନା ପାଇବା ପରେ ଏହା ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ । ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରି ପ୍ରକାର ଜଳ ଉଠାନ୍ତି: ନଦୀ ଓ ସାଗର, ପୃଥିବୀ, ଜୀବ ମାନଙ୍କୁ ନିଆଁ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ଉଠାଇ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଆଣିଦିଅନ୍ତି, ମେଘ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ । ଏହି ଦିବ୍ୟ ଜଳ ସଂସ୍ପର୍ଶ କରି ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟର ପାପ ଏବଂ ମଳ ଶୁଧ୍ଧ ହୁଏ, ସେ ନରକକୁ ଯାଏନାହିଁ; କାରଣ ଏହି ଦିବ୍ୟ ସ୍ନାନ । ଏହି ଜଳ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇ ଆକାଶରୁ ମେଘ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପଡ଼ିଥାଏ; ଏହି ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଗୋମାନଙ୍କୁ ଆପ୍ଲୁତ କରାଯାଏ । ଏହି ଜଳ ଆକାଶରୁ କୃତ୍ତିକା ଆଦି ଅସମ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ଏହା ଦିଗ୍ଗଜ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ଭାବରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ । ଯଦି ଜଳ ଆକାଶରୁ ସମ ଜୋଡ଼ି ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ଉଦୟ ହୁଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହା ତୁରନ୍ତ ଉଠା ନିଯାଏ । ଦୁଇ ଧରଣର ଜଳ ଅତି ପବିତ୍ର, ପାପ ନିବାରଣ କରେ; ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ । ମେଘ ଦ୍ୱାରା ପଡ଼ିଥିବା ଜଳ ସମସ୍ତ ଜୀବ ମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରେ; ଏହା ଗଛ ମାନଙ୍କୁ ଜୀବନ ନେକ୍ତର ଭଳି ଉପଜିବିକା ଦେଉଛି । ଏହା ଦ୍ୱାରା ଔଷଧୀ ଗଛ ମାନେ ବଡ଼ ହୁଅନ୍ତି; ଫଳ ପକାଏ, ଓ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ । ଏହା ଦ୍ୱାରା ଶାସ୍ତ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଥିବା ଲୋକମାନେ ଦିନେ ଦିନେ ନିୟମିତ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଦେବମାନେ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି । ଏପରି ଭାବରେ ଯଜ୍ଞ, ବେଦ, ଦ୍ୱିଜ ଦିଆଯାଇଥିବା ଶ୍ରେଣୀ, ଦେବମାନେ, ପଶୁ ଓ ଜୀବ ମାନେ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଛନ୍ତି । ଏହି ସମସ୍ତ ଚଳ-ଅଚଳ ଜଗତ ମେଘ ଦ୍ୱାରା ପଡ଼ିଥିବା ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଉପଜିବିକା ରଖିଛି; ଏହି ବର୍ଷା ସବିତା (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ସବିତା ଏହି ଜଗତର ନିଶ୍ଚଳ ଆଧାର; ନିଶ୍ଚଳ ନକ୍ଷତ୍ର ଶିଶୁମାର ଏବଂ ଏହା ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣଙ୍କ ଉପରେ ଆଧାରିତ । ନାରାୟଣ ଏହି ଶିଶୁମାର ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଜୀବ ମାନଙ୍କର ଆଧାର, ଆଦି ଏବଂ ନିତ୍ୟ । ଏପରି ଭାବରେ, ବିଦ୍ୱାନମାନେ, ମୁଁ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବିବରଣ ଦେଲି, ଯାହା ଭୂମି, ସମୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇଛି । ଏବେ ଆପଣ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି? ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା, “ଧରା ଉପରେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ପୂଣ୍ୟ ସ୍ଥଳ ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ, ଧର୍ମ ଜ୍ଞ; ଆମର ମନ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି ।” ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ତାଙ୍କର ହାତ, ପାଦ, ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଶିକ୍ଷା, ତପ, ଏବଂ କୀର୍ତ୍ତି ଅଛି, ସେ ତୀର୍ଥର ଫଳ ପାଇଥାଏ । ଶୁଧ୍ଧ ମନ, ଶୁଧ୍ଧ ଉଚ୍ଚାରଣ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଏହି ଶରୀର ତୀର୍ଥ ଉପରେ ଶ୍ରଗାର କରି ସ୍ୱର୍ଗର ପଥ ଉଦ୍ଘାଟି ଦେଉଛି । ଯଦି ମନ ଭିତରେ ଅଶୁଧ୍ଧ ହୁଏ, ତୀର୍ଥରେ ଶତ ଶତ ବାରି ସ୍ନାନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଧ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ, ଅପବିତ୍ର ମଦ ପାତ୍ର ଭଳି । ଏହିପରି ଅଶୁଧ୍ଧ ମନ, ଚତୁର ଭାବ, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିଲେ, କୌଣସି ତୀର୍ଥ, ଦାନ, ବ୍ରତ, ଆଶ୍ରମ ଶୁଧ୍ଧି ଦେଇପାରେ ନାହିଁ । ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ, ସେଉଁଠି କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ପ୍ରୟାଗ, ପୁଷ୍କର ଅଛି । ଏହିପରି ତୀର୍ଥ ଓ ପୂଣ୍ୟ ସ୍ଥଳ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଏବେ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି, ଯଥା ତଥ୍ୟ । ଶତ ବର୍ଷ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ପୁଷ୍କର ଓ ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣା ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ । ପ୍ରୟାଗ, ଧର୍ମାରଣ୍ୟ, ଧେନୁକ, ଚମ୍ପକାରଣ୍ୟ, ସଂଧବାରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ କହିବି । ମଗଧାରଣ୍ୟ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ, ଗୟା, ପ୍ରଭାସ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ କନଖଳ ମଧ୍ୟ । ଭୃଗୁତୁଙ୍ଗ, ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ, ଭୀମାରଣ୍ୟ, କୁଶସ୍ଥଳୀ, ଲୋହାକୁଳ, ସକେଦାର, ମନ୍ଦରାରଣ୍ୟ । ମହାବଳ, କୋଟିତୀର୍ଥ (ସମସ୍ତ ପାପ ନିବାରଣ କରେ), ରୂପତୀର୍ଥ, ଶୂକରବ, ଚକ୍ରତୀର୍ଥ (ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ) । ଯୋଗତୀର୍ଥ, ସୋମତୀର୍ଥ, ପବିତ୍ର ସାହୋଟକ, ପବିତ୍ର କୋକାମୁଖ, ଓ ବଦରୀ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ।