ଓ ଦ୍ବିଜଗଣ, ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ ଅପ୍ରକୃତିରୁ ହୁଏ। ଏହି ଅପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ କାରଣ ଅନୁସରଣ କରି, ମହାଭୂତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଦାନ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏହିଠାରୁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଶେଷ ଭେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ସେମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନ ଓ ସନ୍ତାନଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉତ୍ପାଦ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏଠି ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଏ—ଯେପରି ଗଛ ଗୋଟିଏ ମାଞ୍ଚିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଗଛର କିଛି କ୍ଷୟ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ଜୀବ ଉତ୍ପାଦରେ କିଛି କ୍ଷୟ ହୁଏନାହିଁ। ଯେପରି ଆକାଶ, କାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଛର ଉତ୍ପାଦରେ ନିକଟତାରେ କାରଣ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ସେପରି ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପରିଣାମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି। ଏଠି ଚାଉଳ ଦାଣାର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଏ—ଏଠି ମୂଳ, ତଣ, ପତ୍ର, ଅଙ୍କୁର, ଡ଼ଣ୍ଡ, ମୁଣ୍ଡି, ଫୁଲ, ଦୁଧ ଓ ଦାଣା ସବୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଚିଲ୍କା ଓ ଦାଣା ସେମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଉତ୍ପାଦ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଉପାୟ ମିଳିଲେ। ଏହିପରି, ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୀବର ଶରୀର ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ରହିଥାଏ; ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତି ପାଇଁ ସେମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମା, ଯାଁଠୁ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଓ ଶେଷରେ ସେଠି ଲୟ ହୁଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ, ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତିରୁ ଉପରେ ଅଛି, ତାଙ୍କର ଅଖଣ୍ଡ ସ୍ୱରୂପରେ ସମସ୍ତ ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ଜଗତ ବ୍ୟାପିତ ଅଛି। ସେମାନେ ମୂଳ ପ୍ରକୃତି ଭାବରେ ରୂପିତ ଅଛନ୍ତି, ସେହି ହେଉଛନ୍ତି ବିଶ୍ୱ, ସମସ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଲୟ ହୁଏ ଓ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ। ସେ ନିଜେ କ୍ରିୟାର କର୍ତ୍ତା, ନିଜେ ଯଜ୍ଞର ପୂଜ୍ୟ, ନିଜେ କ୍ରିୟାର ଫଳ; ଯାଁଠୁ ବୟସର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଶ୍ରୀହରି ଛଡ଼ା କିଛି ଅଛିନାହିଁ। ଏବେ ଦିଗନ୍ତର ଆକାଶରେ ଥିବା ଭଗବାନଙ୍କ ରୂପ ତାରାମଣ୍ଡଳରେ ଶିଶୁମାର ରୂପରେ ବ୍ୟାପିତ ଅଛି; ତାଙ୍କର ପୁଛରେ ଧ୍ରୁବ ନିଶ୍ଚିତ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଶିଶୁମାର ଚାପି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଗ୍ରହଗୁଡିକୁ ଘୁରାଇ ଦେଇଥାଏ—ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ଗ୍ରହଗୁଡିକ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିଥାନ୍ତି, ଚକ୍ରର କିଳିରେ ଗାଡି ଯାଇଥିବା ପରି। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା ଓ ଗ୍ରହଗୁଡିକ ବାୟୁର ବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ରୁବ ସହ ବନ୍ଧା ଅଛନ୍ତି। ଆକାଶରେ ଦେବତାମଣ୍ଡଳ ଶିଶୁମାର ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଶିଶୁମାର ହେଉଛି ଶ୍ରୀନାରାୟଣଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ, ଯିଏ ହୃଦୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅଛନ୍ତି। ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କର ପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ, ସୃଷ୍ଟିର ମାଲିକଙ୍କୁ ପୂଜିବା ପରେ, ଶିଶୁମାରର ପୁଛରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଶିଶୁମାରର ଆଶ୍ରୟ ଓ ସମସ୍ତର ନିରୀକ୍ଷକ; ଶିଶୁମାର ଧ୍ରୁବର ଆଶ୍ରୟ, ଧ୍ରୁବରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଅଛି। ଏହି ଆଶ୍ରୟ ଦ୍ୱାରା ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟ ମିଳି ଏହି ଜଗତ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି। ଏହି କିପରି ହୁଏ, ସେ ବିଷୟରେ ମୁଁ କୁହୁଛି—ବିବସ୍ୱାନ୍ ଅଠ ମାସରେ ଦ୍ରବ୍ୟର ସାର ଜଳ ଅପସାରଣ କରିଥାନ୍ତି, ପରେ ବର୍ଷା କରାଯାଏ, ଏହିଠାରୁ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଖାଦ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି। ବିବସ୍ୱାନ୍ ତୀବ୍ର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ଜଳ ଉଠାନ୍ତି, ପରେ ସୋମ ତାହାକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ଚନ୍ଦ୍ର ବାୟୁର ନାଳ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶରେ ତାକୁ ପୋଷିଥାନ୍ତି। ଜଳ ବାଷ୍ପ, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁର ରୂପରେ ମେଘରେ ବିକିରଣ ହୁଏ; ଏହିଠାରୁ ମେଘ ଜଳ ହାରାଇ ନାହିଁ, ତେଣୁ ତାହା ରହିଥାଏ। ମେଘରେ ଅବସ୍ଥିତ ଜଳ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଥାଏ; ସମୟର ଶୋଧନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଳ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଯାଏ। ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରି ପ୍ରକାର ଜଳ ଉଠାନ୍ତି—ନଦୀ ଓ ସାଗର, ପୃଥିବୀ, ଓ ଜୀବରୁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗାର ଜଳ ଉଠାଇ ତାଙ୍କର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରେ ପଠାନ୍ତି, ମେଘ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ଏହି ଜଳ ସଂସ୍ପର୍ଶ କରି ମନୁଷ୍ୟର ପାପ ଓ ଦୌଷ୍ୟ ଦୂର ହୁଏ, ଏହାକୁ ଦିବ୍ୟ ସ୍ନାନ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଜଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇ ଆକାଶରୁ ମେଘ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପଡ଼ିଥାଏ; ଏହି ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଗୋମାନ୍ୟଙ୍କୁ ପଡ଼ିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଜଳ ଆକାଶରୁ କୃତ୍ତିକା ଆଦି ଅସମ ତାରାମଣ୍ଡଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ପଡ଼ିଥାଏ, ଏହା ଦିଗ୍ଗଜ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ ଜଳ ଆକାଶରୁ ଯୁଗ୍ମ ତାରାମଣ୍ଡଳରେ ପଡ଼ିଥାଏ, ଏହି ଜଳ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଉଠାଯାଏ। ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜଳ ଅତି ପବିତ୍ର, ପାପ ଦୂର କରେ; ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ଦିବ୍ୟ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ। ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଜଳ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ପୋଷଣ କରେ; ଏହି ଜଳ ଉଦ୍ଭିଦକୁ ଉପସ୍ଥିତ କରେ, ଏହା ଜୀବନ ପାଇଁ ଅମୃତ। ଏହି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ; ଫଳ ପାକିବାର କାରଣ ହୁଏ, ଏହିଠାରୁ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଜଳ ସହିତ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଲୋକେ ଦୈନିକ ନିୟମିତ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଏହିପରି ଦେବଗୁଡିକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ଏଭଳି, ଯଜ୍ଞ, ବେଦ, ଦ୍ବିଜ ଆଦି ଜାତି, ସମସ୍ତ ଦେବ, ପଶୁ ଓ ଜୀବ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ଜଗତ ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି; ଏହି ବର୍ଷା ସବିତୃ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସବିତୃ ହେଉଛନ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ ଆଧାର; ନିଶ୍ଚିତ ତାରା ହେଉଛି ଶିଶୁମାର, ଏହା ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ। ନାରାୟଣ ଶିଶୁମାରର ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆଶ୍ରୟ, ଆଦି ଓ ନିତ୍ୟ। ଏଭଳି, ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବିବରଣା ଦେଲି, ଯାହା ଭୂମି, ସାଗର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସହିତ ଯୁକ୍ତ। ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଉଛନ୍ତି? ଏବେ ଏ ଭୂମିରେ ଥିବା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ପୁଣ୍ୟ ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ କହିବାକୁ ଚାହାଁ। ଯିଏ ହାତ, ପା, ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ, ଶିକ୍ଷା, ତପ, ଓ ଖ୍ୟାତି ଥିବା, ସେ ତୀର୍ଥର ଫଳ ପାଏ। ଏହିପରି, ଶୁଦ୍ଧ ମନ, ଶୁଦ୍ଧ ଭାଷା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ—ଏହି ଶରୀର ତୀର୍ଥ ଶ୍ୱର୍ଗର ପଥକୁ ଜାଗୃତ କରେ।