ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଅଦ୍ଭୁତ ବିସ୍ତୃତି ବିଷୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ଯେଉଁପରି ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହିପରି ଗଭୀର ଗୁପ୍ତତା କଥା କହୁଛି। ଜନଲୋକରୁ ଚାରିଗୁଣା ଉଚ୍ଚତର ଥିବା ତାପୋଲୋକରେ ଦେବମାନେ ଦେହରହିତ ଅବସ୍ଥାରେ ତାପସ୍ୟାର ଆଲୋକରେ ବିରାଜିତା। ଏହି ତାପୋଲୋକରୁ ଛଉଗୁଣା ଉପରେ ଅଛି ସତ୍ୟଲୋକ, ଯେଉଁଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ପୁନରାଗମନ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯାଁଠିକି ସିଦ୍ଧମାନେ ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଋଷିମାନେ ସେବା କରନ୍ତି। ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ପଦେ ପଦେ ପହଞ୍ଚିବାଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ମୃଦା ତତ୍ତ୍ୱରେ ଗଠିତ, ତାହାକୁ ଭୂର୍ଲୋକ କୁହାଯାଏ। ଏହାର ସୀମା ମୁଁ ଆଗରୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ପୃଥିବୀ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯାଁଠି ସିଦ୍ଧମାନେ ଓ ମହାମୁନିମାନେ ବିହାର କରନ୍ତି, ତାହାକୁ ଭୁବର୍ଲୋକ କୁହାଯାଏ, ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ଲୋକ। ଧ୍ରୁବ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଚଉଦ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତି ଥିବା ଅଞ୍ଚଳକୁ ସ୍ୱର୍ଲୋକ କୁହନ୍ତି, ଯାହାକୁ ବିଶ୍ୱର ଗଠନ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ମୁନିମାନେ ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ତିନିଟି ଲୋକକୁ ସୃଷ୍ଟ ମାନାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଜନଲୋକ, ତାପୋଲୋକ ଓ ସତ୍ୟଲୋକ ଅସୃଷ୍ଟ ମାନାଯାଏ। ମହର୍ଲୋକ ଏହି ସୃଷ୍ଟ ଓ ଅସୃଷ୍ଟ ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; ଯୁଗ ଶେଷରେ ଏହା ଶୂନ୍ୟ ହେଉଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ଏହା ନଶ୍ୱର ନୁହେଁ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ସପ୍ତ ମହାଲୋକ ଓ ସପ୍ତ ତଳ ଲୋକ ବିଷୟରେ କହିଦେଇଛି; ଏହି ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଡାଣ୍ଡ ର ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉପରୁ, ତଳୁ ଓ ଚାରିପାଖରୁ ଏକ ମୋଟ ଛିଲକା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଯେପରି ଏକ କଉଁଥିବା ଗୁଟିକୁ ଚାରିପାଖରୁ ଛିଲକା ଢାକି ରହିଥାଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଡାଣ୍ଡ ପ୍ରଥମେ ଦଶ ମାପ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଛି; ଏହି ଜଳ ଚାରିପାଖରୁ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ପୁନଃ ବାୟୁ ଆବୃତ କରେ, ବାୟୁକୁ ଆକାଶ, ଏବଂ ଆକାଶକୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଆବୃତ କରିଛି। ଏହି ଦଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଏବଂ ସପ୍ତ ତଳ ଲୋକ, ସମସ୍ତେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆବୃତ କରି ପ୍ରଧାନ ରେ ବିରାଜିତ। ଅନନ୍ତର କୌଣସି ସୀମା ନାହିଁ, ଏହା ଅସୀମ, ଅଗଣ୍ୟ, ଏବଂ ଅପାର। ଏହି ସବୁର କାରଣ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ପରମ ପ୍ରକୃତି, ଏଉଁପରି ହଜାର-ହଜାର, ଲକ୍ଷ-ଲକ୍ଷ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଛି। ସେହିପରି, ଏଠାରେ କୋଟି-କୋଟି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଛି; ଯେପରି ତିଳ ଗୁଟିରେ ତେଲ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଥାଏ, ସେପରି ଏଠାରେ ଆତ୍ମା ବିରାଜିତ। ପ୍ରଧାନ ରେ ବିରାଜିତ, ସବୁଠି ବ୍ୟାପ୍ତ, ସ୍ୱୟଂ-ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ସଚେତନ ଆତ୍ମା ଓ ପ୍ରକୃତି ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଇଁ ଧାରଣ କରାଯାଏ, ସମର୍ଥନ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଏହି ଦୁଇଁ ମଧ୍ୟର ବିଭେଦ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ନିର୍ଭରତାର କାରଣ। ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ଯେଉଁ ଉତ୍ପ୍ରେରଣ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଜଳ ବିନ୍ଦୁ ଭିତରେ ଥିବା ଶୀତଳତା ପରି, ଏଠି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। ଏପରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ରୂପୀ ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ଅଛି, ଯେପରି ଗଛର ମୂଳ, ତଣ୍ଡ, ଶାଖା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଗ ରହିଥାଏ। ମୂଳ ବୀଜରୁ ଅନ୍ୟ ବୀଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ଆଉ ନୂତନ ଗଛ ଜନ୍ମ ନେଉଛି। ଏହି ନୂତନ ବୀଜମାନେ ମୂଳ ବୀଜର ଗୁଣ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଏବଂ କାରଣକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି; ଏହିପରି ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ମହାଭୂତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସେଠାରୁ ଆଉ ଅନେକ ବିଭେଦ ହୁଏ, ତାହାରୁ ଦେବମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନ୍ମିଥାନ୍ତି; ସେଉଁଠାରୁ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ, ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନରୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେପରି ଏକ ବୀଜରୁ ଗଛ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ମୂଳ ବୀଜ କମିଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜୀବ ଉତ୍ପତ୍ତିରେ କିଛି କ୍ଷୟ ନାହିଁ। ଯେପରି ଆକାଶ, କାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଛ ଉତ୍ପତ୍ତିରେ କାରଣ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ସେପରି ଭଗବାନ ହରିଙ୍କର ବିକାର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଧାରିତ। ଯେପରି ଧାନ ଗୁଟିରୁ ମୂଳ, ତଣ୍ଡ, ପତ୍ର, ଅଙ୍କୁର, ତଣ୍ଡ, ଛିଲକା, ଫୁଲ, ଦୁଧ, ଓ ପୁନଃ ଧାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଛିଲକା ଓ ଧାନ ନିଜଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେତେବେଳେ ଅଙ୍କୁର ହେବା ପାଇଁ ଉପକରଣ ମିଳିଯାଏ। ଏହିପରି, ଦେବମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେପରି ଶରୀର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶକ୍ତି ଲାଭ କରି ସେମାନେ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ। ସେଇ ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ବ୍ରହ୍ମା, ଯାଁଠାରୁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଶେଷରେ ଏହା ତାଙ୍କରେ ଲୟ ହୁଏ। ସେଇ ବ୍ରହ୍ମା ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ଧାମ, ତାଙ୍କ ଅଖଣ୍ଡ ସ୍ୱରୂପ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଚରାଚର ବିଶ୍ୱ ଅବିଭାଜ୍ୟ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକୃତି ମୂଳ ଭାବେ ବିରାଜିତ, ସେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଲୟ ହୁଏ ଏବଂ ସେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ ଥାଏ। ସେଇ କର୍ତ୍ତା, ସେଇ ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ, ସେଇ କର୍ମର ଫଳ, ଯାଁଠାରୁ ଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ହରି ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଏବେ ଦେଖ, ଆକାଶରେ ପ୍ରଭାମୟ ତାରାମଣ୍ଡଳର ଯେଉଁ ଆକୃତି ଅଛି, ତାହା ମାଛ (ଶିଶୁମାର) ଆକୃତିରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହାର ପୁଛରେ ଧ୍ରୁବ ନିଶ୍ଚିତ ଅଛି। ଏହି ଧ୍ରୁବ ତାଙ୍କର ଗତି ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନଙ୍କୁ ଘୁଞ୍ଚାଏ; ତାରାମାନେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚକ୍ରର ଅରା ପରି ଚଲନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ରୁବ ସହିତ ବାନ୍ଧାଯାଇଛନ୍ତି। ଆକାଶରେ ଏହି ଶିଶୁମାର ଆକୃତି ନାରାୟଣଙ୍କର ପରମ ଧାମ, ଯେଉଁଠି ସେ ହୃଦୟରେ ଆଧାର ଭାବେ ବିରାଜିତ। ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ, ସୃଷ୍ଟିପତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଏହି ତାରାମଣ୍ଡଳ ଶିଶୁମାରର ପୁଛରେ ବିରାଜିତ। ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଶିଶୁମାର ଆଧାର ଓ ସମସ୍ତର ନିରୀକ୍ଷକ; ଶିଶୁମାର ଧ୍ରୁବଙ୍କର ଆଧାର, ଧ୍ରୁବ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଆଧାର। ଏହି ଆଧାର ଦ୍ୱାରା ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟ ସମେତ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଧାରିତ। ଏହା କିପରି ହୁଏ ତାହା ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।