ଏହିପରି ଏକ ଦିନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଏହି ବିଶ୍ୱର ରୂପ କେମିତି? ତେବେ, ମୁନିବର୍ଗଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଉଥିବା ଶ୍ରୀସୂତ ମହାମୁନି କହିଲେ—"ଏହି ପୃଥିବୀର ଯେତେ ଏକ୍ସ୍ତିତି ଓ ପରିଧି ଅଛି, ଠିକ୍ ସେପରି ଆକାଶର ମଧ୍ୟ ଏକ୍ସ୍ତିତି ଓ ପରିଧି ଅଛି। ଏହି ପୃଥିବୀରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତିପଥ ଅଛି, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଏହି ଦୂରତାରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ। ଚନ୍ଦ୍ରମା ଉପରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚରେ ଏହି ସମସ୍ତ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଉଜ୍ୱଳ ହେଉଛି। ହେ ମୁନିବର୍ଗ, ତାରାମଣ୍ଡଳ ଉପରେ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରରେ ବୁଧ ଗ୍ରହ ଅଛି, ଏବଂ ବୁଧ ଉପରେ ଶୁକ୍ର ଅବସ୍ଥିତ। ଶୁକ୍ର ଉପରେ ଏହି ଦୂରତାରେ ମଙ୍ଗଳ ଅଛି, ଏବଂ ମଙ୍ଗଳ ଉପରେ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପୁରୋହିତ ବୃହସ୍ପତି ଅବସ୍ଥିତ। ବୃହସ୍ପତି ଉପରେ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଶନି ଅଛି, ଏବଂ ଏଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ବସିଛନ୍ତି। ସପ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ଉପରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ହଜାର ଯୋଜନ ଉପରେ ଧ୍ରୁବ ନକ୍ଷତ୍ର ଅଟୁଟ ଅଛି, ଯାହା ପ୍ରକାଶର ଚକ୍ରର କେନ୍ଦ୍ର। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ତିନି ଲୋକର ବିବରଣୀ ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ କହିଛି। ଏହି ପୃଥିବୀ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଓ ଯଜ୍ଞ ଏଠି ନିର୍ମିତ। ଧ୍ରୁବ ଉପରେ ମହର୍ଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବସିବା ଯୋଗ୍ୟ ମହାପୁରୁଷମାନେ ରହନ୍ତି, ଏହାର ପରିମାଣ ଦଶ ମିଳିୟନ୍ (ଦସ ଲକ୍ଷ) ଯୋଜନ। ଏହାଠାରୁ ଦୁଇ ଗୁଣି ଅର୍ଥାତ୍ କୋଡିଏ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଜନଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ସନନ୍ଦନ ଓ ପବିତ୍ର ମନସ୍କ ଋଷିମାନେ ବସିଥାନ୍ତି। ଜନଲୋକ ଉପରେ ଚାରି ଗୁଣି ଉଚ୍ଚରେ ତାପୋଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଦେହ ରହିତ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛନ୍ତି। ଏହାଠାରୁ ଛଉ ଗୁଣି ଉପରେ ସତ୍ୟଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ର ଫେରା ନାହିଁ, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧ ଓ ମହାମୁନିମାନେ ସେବା କରନ୍ତି। ପୃଥିବୀ ଯେଉଁଠାରେ ପଦେ ପଦେ ଯିବାଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ସେହି ଭୂର୍ଲୋକ। ଏହାର ପରିମାଣ ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ କହିଛି। ପୃଥିବୀ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଦେଶ ସିଦ୍ଧ ଓ ମହାମୁନିମାନେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେହି ଭୁଵର୍ଲୋକ, ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ଲୋକ। ଧ୍ରୁବ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଚଉଦ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରରେ ସ୍ୱର୍ଲୋକ ଅଛି, ଯାହାକୁ ବିଶ୍ୱର ଗଠନ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ମୁନିମାନେ କହନ୍ତି। ଏହି ତିନି ଲୋକକୁ ସୃଷ୍ଟ ମାନାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଜନଲୋକ, ତାପୋଲୋକ ଓ ସତ୍ୟଲୋକ ଅସୃଷ୍ଟ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅଜନ୍ମା। ମହର୍ଲୋକ ସୃଷ୍ଟ ଓ ଅସୃଷ୍ଟ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; କଳ୍ପ ଶେଷରେ ଏହା ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ନଶ୍ୱର ନୁହେଁ। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସପ୍ତ ମହାଲୋକ ଓ ସପ୍ତ ପାତାଳ ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବିସ୍ତାର କଥା କହିଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ଉପରେ, ତଳେ, ଚାରିପାଖରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଛିଲକ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଯେପରି ଏକ ବେଲ ଗୁଟିକୁ ତାର ଛିଲକ ଘେରିଥାଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଦଶ ଅଂଶ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଏହି ଜଳ ଆବରଣକୁ ବାହାରୁ ଅଗ୍ନି ଘେରିଛି। ଅଗ୍ନିକୁ ବାୟୁ ଘେରିଛି, ବାୟୁକୁ ଆକାଶ ଘେରିଛି, ଏବଂ ଆକାଶକୁ ମହତ୍ ତତ୍ତ୍ୱ ଆବୃତ କରିଛି। ଏହି ଦଶ ଓ ଏକ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ, ସପ୍ତ ଲୋକ ସହିତ, ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଅଛି। ଅନନ୍ତର କେବଳ ଶେଷ ନାହିଁ, ଏହାକୁ ଗଣନା କରିହେବ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ଅନନ୍ତ, ଅଗଣ୍ୟ, ଅପରିମାପ୍ୟ। ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରକୃତି, ସମସ୍ତ ଜଗତର କାରଣ, ଏଉଁପରି ହଜାର ହଜାର, ଦଶହଜାର ଦଶହଜାର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଛି। ଏହିପରି ଶତକୋଟି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଛି, ଯେପରି ତିଳ ମଧ୍ୟରେ ତେଲ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ଏଠି ବ୍ୟାପିଛି। ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱରେ ବ୍ୟାପି ଓ ସ୍ୱ-ଚେତନ, ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ (ଆତ୍ମା) ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅନୁଭୂତି କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଇଁ ଧାରଣ ଓ ଆସ୍ରୟ ଭାବେ ରହିଛି, ତାଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ଆସ୍ରୟର କାରଣ। ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ଯେଉଁ ଚେତନା ହଳଚଳ କରେ, ତାହା ଏଠି ଅନୁସ୍ଥିତ, ଯେପରି ଜଳ ବିନ୍ଦୁରେ ଶୀତଳତା ରହିଥାଏ। ଏହିପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତି, ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଛି, ଯେପରି ଗଛର ମୂଳ, ତଣ୍ଡ, ଶାଖା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶ ଥାଏ। ମୂଳ ବିଜରୁ ଅନ୍ୟ ବିଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଗଛ ହୁଏ। ସେମାନେ ମୂଳ ବିଜର ଗୁଣ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ କାରଣ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଏହିପରି ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ମହାଭୂତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସେଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଭେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାଠାରୁ ଦେବତାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୀବ, ସେମାନଙ୍କର ପୁତ୍ର, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ଯେପରି ଗଛ ବିଜ ଉପରେ ଉଗୁଥିଲେ ତାହାର କିଛି କ୍ଷୟ ନାହିଁ, ସେପରି ଜୀବସୃଷ୍ଟିରେ କେବେ କ୍ଷୟ ନାହିଁ। ଯେପରି ଦୂରସ୍ଥ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆକାଶ, ସମୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଛର କାରଣ ଭାବେ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶ୍ୱ ରହିଛି। ଏକ ଧାନ ବିଜରୁ ମୂଳ, ତଣ୍ଡ, ପତ୍ର, ଅଙ୍କୁର, ତାଣ୍ଡ, ଚିଲକ, ଫୁଲ, ଦୁଧ ଓ ଧାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଚିଲକ ଓ ଧାନ ସ୍୵ୟଂ ଉପଜିଥାଏ, ଯେପରି ଅନୁକୂଳ ସାଧନା ମିଳିଲେ ଅଙ୍କୁର ହୁଏ। ଏହିପରି ଦେବତାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୀବମାନେ ବିବିଧ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତି ଲାଭ କରି ସେମାନେ ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଶେଷରେ ବିଲୟ ହୁଏ। ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ଧାମ, ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଉଭୟରୁ ପରେ ଅବସ୍ଥିତ; ତାଙ୍କର ଅଖଣ୍ଡ ସ୍ୱରୂପ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ରହିଛି। ସେଉଁଠି ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକୃତି ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ବିଲୟ ଓ ଅବସ୍ଥାନ ହୁଏ। ଏହିପରି ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଗଠନ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ତୁମେ ଜାଣିଲ।