ସୌମ୍ୟ ଓ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସ୍ୱର୍ଗ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ନରକ ତାହାର ବିପରୀତ ଅନୁଭୂତି ଦେଉଛି। ପାପକୁ ‘ନରକ’ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟକୁ ‘ସ୍ୱର୍ଗ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠି, ଏକ ଉପାଦାନ ହିଁ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ, ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ କ୍ରୋଧର କାରଣ ହୁଏ; ତେଣୁ ଏକ ଉପାଦାନ କେବଳ ଦୁଃଖର ହିଁ କିପରି ହେବ? ଯେଉଁ ଜିନିଷ ପୂର୍ବରୁ ସୁଖ ଦେଇଥିଲା, ସେହି ଜିନିଷ ପରେ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏ; ଯାହା କେବେ କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲା, ସେହି ଜିନିଷ ପରେ ଅନୁଗ୍ରହ ଦେଇପାରେ। ଏହିପରି, କୌଣସି ଉପାଦାନ ନିଜରେ ଦୁଃଖମୟ ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ସୁଖମୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ସବୁ ମନର ଭାବ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଯେଉଁଠାରେ ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବ ଦେଖାଯାଏ। ଏଠି, ଜ୍ଞାନ ହିଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ଅଜ୍ଞାନକୁ ବନ୍ଧନ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ; ଜ୍ଞାନ ଛଡା କିଛି ନାହିଁ। ହେ ପଣ୍ଡିତମାନେ, ଜାଣ, ଜ୍ଞାନ ହିଁ ଶିକ୍ଷା ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଦୁହିଁଟି; ଏଭଳି ମୁଁ ତୁମକୁ ପୃଥିବୀର ବିସ୍ତାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ସମସ୍ତ ପାତାଳ, ନରକ, ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ, ଦ୍ୱୀପ, ଦେଶ ଓ ନଦୀ ବିବରଣ କରିଦେଲି; ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ସୃତିମାନେ କହିଲେ: “ମୁଁମାନେ ସବୁ କଥା ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଶୁଣିଲୁ। ଏବେ ଆମେ ଭୂଵର୍ଲୋକ ଆଦି ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଏହିପରି, ଗ୍ରହମାଣଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ମାପ ଯେପରି ଅଛି, ତାହା ମଧ୍ୟ ଆମକୁ କହ। ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଲୋମହର୍ଷଣ!” ପୃଥିବୀ, ତାହାର ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ ଓ ପର୍ବତ ସହିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ ଯେଉଁଠାରେ ପହଞ୍ଚେ, ସେଉଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ। ପୃଥିବୀର ବ୍ୟାପ୍ତି ଓ ପରିଧି ଯେପରି, ଆକାଶର ବ୍ୟାପ୍ତି ଓ ପରିଧି ମଧ୍ୟ ସେପରି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କକ୍ଷ ପୃଥିବୀଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରରେ ଅଛି, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ସେଇ ଦୂରରେ ଚନ୍ଦ୍ରର କକ୍ଷ ଅବସ୍ଥିତ। ଚନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି। ରୁଷିମାନେ, ତାରାମଣ୍ଡଳଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ବୁଧ ଅଛି, ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ଶୁକ୍ର ଅବସ୍ଥିତ। ମଙ୍ଗଳ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୂରରେ ଶୁକ୍ରଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି; ମଙ୍ଗଳଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଦେବତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ବ୍ରହସ୍ପତି ଅଛନ୍ତି। ଶନି ବ୍ରହସ୍ପତିଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି; ତାହାଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ସପ୍ତର୍ଷିମଣ୍ଡଳ ଅଛି। ସପ୍ତର୍ଷିମଣ୍ଡଳଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ତିଆରି ଯୋଜନ ଉପରେ ଧ୍ରୁବ ଅବସ୍ଥିତ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତିର ଚକ୍ରର ଧୁରା ଅଟୁଟ ରଖିଛନ୍ତି। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ତିନି ଲୋକକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି; ଏହି ପୃଥିବୀ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଓ ଯଜ୍ଞ ଏଠି ନିର୍ମିତ। ଧ୍ରୁବଠାରୁ ଉପରେ ମହର୍ଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବସିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଲୋକମାନେ ରହନ୍ତି; ମହର୍ଲୋକ ଦଶ ମିଲିୟନ୍ (କୋଟି) ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ। ଏହାଠାରୁ ଦୁଇ କୋଟି ଯୋଜନ ଉପରେ ଜନଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ସନନ୍ଦନ ଓ ଶୁଦ୍ଧମନା ଋଷିମାନେ ବସନ୍ତି। ଜନଲୋକଠାରୁ ଚାରିଗୁଣା ଉପରେ ତପୋଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଦେହରହିତ ଦେବମାନେ ଅବସ୍ଥିତ। ତପୋଲୋକଠାରୁ ଛଉଗୁଣା ଉପରେ ସତ୍ୟଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ, ଏଉଁଠି ସିଦ୍ଧ ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ସେବା କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଉପାଦାନ ପଦେପଦେ ଚାଲିଯିବା ଯୋଗ୍ୟ ଓ ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱର, ସେହି ଭୂର୍ଲୋକ କୁହାଯାଏ; ଏହାର ବିସ୍ତାର ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି। ପୃଥିବୀ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ସିଦ୍ଧ ଓ ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ସହିତ ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ସେଠି ଭୂଵର୍ଲୋକ କୁହାଯାଏ; ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ଲୋକ। ଧ୍ରୁବ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ଚଉଦ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ସ୍ୱର୍ଲୋକ ବୋଲି ବିଶ୍ୱକର୍ମାମାନେ କହନ୍ତି। ଏହି ତିନି ଲୋକକୁ ସୃଷ୍ଟିମାନେ ସୃଷ୍ଟ ମାନିଥିବା ବେଳେ, ଜନଲୋକ, ତପୋଲୋକ ଓ ସତ୍ୟଲୋକକୁ ଅସୃଷ୍ଟ ମାନାଯାଏ। ମହର୍ଲୋକ ଏହି ସୃଷ୍ଟ ଓ ଅସୃଷ୍ଟ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; କଳ୍ପାନ୍ତେ ଏହି ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ନଶ୍ୱର ନୁହେଁ। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ସାତ ମହାଲୋକ ଓ ସାତ ପାତାଳ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି; ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବିସ୍ତାର। ଏହି ସମସ୍ତ ଉପରେ, ତଳେ, ଚାରିପାଖରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଖୋଲି ରହିଛି, ଯେପରି ଗୁଡ଼ିଲୁଚି ଦାଣ୍ଡ ଚାରିପାଖରେ ଥାଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଦଶ ମାପରେ ପାଣିରେ ବଢ଼ିଛି; ଏହି ପାଣି ତଳେ ଅଗ୍ନିରେ ଘେରାଯାଇଛି। ଅଗ୍ନିକୁ ବାୟୁ ଘେରିଛି, ବାୟୁକୁ ଆକାଶ ଘେରିଛି, ଏବଂ ଆକାଶକୁ ମହତ୍ ତତ୍ତ୍ୱ ଘେରିଛି। ଏହି ଦଶ ଏବଂ ଏକ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ, ଏହି ସାତ ସହିତ, ସମସ୍ତେ ମହତ୍ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପି ମୂଳ ପ୍ରକୃତିରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଅନନ୍ତର କିଛି ସୀମା ନାହିଁ, ଏହାକୁ ଗଣନା କରିହେବ ନାହିଁ; କାରଣ ଏହା ଅନନ୍ତ, ଅଗଣନୀୟ ଓ ଅପରିମାପ୍ୟ। ଏହି ପରମ ପ୍ରକୃତି, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତର କାରଣ; ଏଠି ହଜାର ହଜାର, ଦଶ ହଜାର ଦଶ ହଜାର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଛି। ଏହିପରି, ଶତ କୋଟି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଛି; ଯେପରି ତିଳ ମଧ୍ୟରେ ତେଲ ଲୁଚିଥାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ଏଠି ବିଦ୍ୟମାନ। ପ୍ରକୃତିରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସ୍ୱୟଂଚେତନ ଓ ଜ୍ଞାନମୟ ଆତ୍ମା ଓ ପ୍ରକୃତି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁହିଁଟି ଅଟୁଟ ଓ ଆଶ୍ରୟ ରୂପେ ଅଛି; ତାଙ୍କର ପୃଥକ୍ତା ହିଁ ଆଶ୍ରୟତାର କାରଣ। ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ, ଯେଉଁ ଉତ୍ତେଜନା ଦେଇଥାଏ, ସେହି ଉପାଦାନ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି; ଯେପରି ଜଳର ଫୋଟା ଭିତରେ ଶୀତଳତା ରହିଥାଏ। ଏହିପରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତି, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ମିଶି, ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଛି, ଯେପରି ଗଛର ମୂଳ, ତଣ୍ଡ, ଶାଖା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶ ରହିଛି। ମୂଳ ବୀଜରୁ ଅନ୍ୟ ବୀଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠାରୁ ଆଉ ଅନ୍ୟ ବୀଜ ହୁଏ; ଏଭଳି, ସେଠାରୁ ଆଉ ଗଛ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।