ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯେତେ ଜଣେ ପ୍ରାଣୀ ବସୁଛନ୍ତି, ସେହିପରି ନରକରେ ମଧ୍ୟ ଏତେ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ରହନ୍ତି। ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ପାପ କରିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବାରୁ ଦୂରେଇଯାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନରକକୁ ଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାପ ପାଇଁ ଯେପରି ଉଚିତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଅଛି, ଏହି ସମସ୍ତ ବିଧିକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପାପର ଗୁରୁତ୍ୱ ଅନୁଯାୟୀ ହୁଏ—ବଡ଼ ପାପ ପାଇଁ ବଡ଼ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଛୋଟ ପାପ ପାଇଁ ଛୋଟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ—ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ, ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ଆଦି ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଏକ ପ୍ରକାର ତପସ୍ୟା, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ତପସ୍ୟା ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସ୍ମରଣ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ପାପ କରି ହୃଦୟରେ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ ଅନୁତାପ ଅନୁଭବ କରେ, ସେତେବେଳେ ହରିଙ୍କ ସ୍ମରଣ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହୁଏ। ପ୍ରଭାତ, ରାତି, ସନ୍ଧ୍ୟା, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଯଦି ଜଣେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚିତ ଦୁଃଖ କ୍ଷୟ ହୋଇ, ପୁନଃପୁନି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରି ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରାଯାଏ। ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଜପ, ଯଜ୍ଞ, ପୂଜା ଓ ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟରେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଚିତ୍ତରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ବାଧା ନାହିଁ, ଏବଂ ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା, ଯାହା ପୁନର୍ବାର ଫେରିଆସିବା ରହିଛି, ଓ ବାସୁଦେବ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ମୁକ୍ତି—ଏହି ଦୁଇଟି ବିଚିତ୍ର ଭିନ୍ନ ଅନୁଭବ। ତେଣୁ, ଯେ ଦ୍ୱିଜାତି ଦିନ ଓ ରାତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ସମସ୍ତ ପାପ କ୍ଷୟ କରନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଗ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ନରକ ତାହାର ବିପରୀତ। ଏହି ‘ନରକ’ ଓ ‘ସ୍ୱର୍ଗ’ ଶବ୍ଦଗୁଡିକୁ ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଉପରେ ଲାଗୁ କରାଯାଇଛି। ଏକେ ଜିନିଷ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ, ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ କ୍ରୋଧର କାରଣ ହୁଏ; ତେଣୁ, କେବଳ ଦୁଃଖର ଆଧାର ଏକ ବସ୍ତୁ କିପରି ହୋଇପାରିବ? ଯେଉଁ ବସ୍ତୁ ପୂର୍ବେ ସୁଖ ଦେଇଥିଲା, ସେହି ବସ୍ତୁ ପରେ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏ; ଯେଉଁ ବସ୍ତୁ କ୍ରୋଧ ଦେଇଥିଲା, ସେହି ବସ୍ତୁ ପରେ କୃପା ଦେଇପାରେ। ତେଣୁ, କୌଣସି ବସ୍ତୁ ନିଜରେ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖର ଗୁଣ ନୁହେଁ; ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ମନର ଭାବ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଯାହାକୁ ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଇତ୍ୟାଦି ଭାବରେ ବୁଝାଯାଏ। ଜ୍ଞାନ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ, ଅଜ୍ଞାନ ବନ୍ଧନ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଜ୍ଞାନର ଗୁଣ ଅଟୁଟ; ଏହାଠାରୁ ବାହାରେ କିଛି ନାହିଁ। ହେ ବିଦ୍ୱାନମାନେ, ଜ୍ଞାନ ହିଁ ଶିକ୍ଷା ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଉଭୟ; ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ପୃଥିବୀର ମଣ୍ଡଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଲି। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ସମସ୍ତ ପାତାଳ, ନରକ, ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ, ଦ୍ୱୀପ, ଦେଶ ଓ ନଦୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଦେଲି। ଏଠାରୁ ଅଧିକ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ଏବେ ଋଷିମାନେ କହିଲେ—“ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କହିଦେଲେ। ଏବେ ଆମେ ଭୂବର୍ଲୋକ ଆଦି ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଏହିପରି, ଗ୍ରହମାଳାର ବିନ୍ୟାସ ଓ ମାପ ଯଥା ଅଛି, ତାହା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ, ହେ ଧନ୍ୟ ଲୋମହର୍ଷଣ।” ପୃଥିବୀ, ତାହାର ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ ଓ ପର୍ବତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କିରଣ ଯେଉଁଯେଉଁଠାରେ ପଡ଼େ, ସେଉଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ। ପୃଥିବୀର ଯେତେ ପରିମାଣ ଓ ପରିଧି, ଆକାଶର ମଧ୍ୟ ଏତେଇ ଅଟୁଟ। ସୂର୍ଯ୍ୟର କ୍ଷେତ୍ର ପୃଥିବୀଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂର, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଏତେଇ ଦୂରରେ ଚନ୍ଦ୍ରର କ୍ଷେତ୍ର ଅଛି। ଚନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଚମକୁଛି। ତାହାଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ବୁଧ ଗ୍ରହ ଅଛି, ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ଶୁକ୍ର ଗ୍ରହ ଥିବାରୁ ଜଣାପଡ଼େ। ଶୁକ୍ରଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ମଙ୍ଗଳ ଅଛି, ମଙ୍ଗଳଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜାରୀ ବ୍ରହ୍ମସ୍ପତି ଅଛନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମସ୍ପତିଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଶନି ଅଛନ୍ତି, ଏହାଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ଲୋକ ଅଛି। ସପ୍ତ ଋଷିଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗୁଣିତ ହଜାର ଯୋଜନ ଉପରେ ଧ୍ରୁବ ତାରା ଅଟୁଟ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଆଲୋକ ଚକ୍ରର ଅକ୍ଷ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ଏହି ତିନି ଲୋକର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି; ଏହି ପୃଥିବୀ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଓ ଯଜ୍ଞ ଏଠି ନିର୍ମିତ। ଧ୍ରୁବଠାରୁ ଉପରେ ମହର୍ଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବସନ୍ତି; ଏହି ଲୋକ ଦଶ ମିଲିୟନ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ। ତାହାଠାରୁ ବିଶ ମିଲିୟନ ଯୋଜନ ଉପରେ ଜନଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ସନନ୍ଦନ ଓ ଶୁଦ୍ଧମନା ଋଷିମାନେ ବସନ୍ତି। ଜନଲୋକଠାରୁ ଚାରି ଗୁଣିତ ଉପରେ ତପୋଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଦେବମାନେ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଅବସ୍ଥିତ। ତପୋଲୋକଠାରୁ ଛଉ ଗୁଣିତ ଉପରେ ସତ୍ୟଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ସିଦ୍ଧ ଓ ଉତ୍ତମ ଋଷିମାନେ ସେବା କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଦେଖିପାରିବା ଓ ପୃଥିବୀ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ସେଉଁଠି ଭୂର୍ଲୋକ; ଏହାର ବିସ୍ତାର ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ପୃଥିବୀ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ସିଦ୍ଧ ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ବସୁଥିବା ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳ, ସେଉଁଠି ଭୂବର୍ଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଲୋକ। ଧ୍ରୁବ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ଚଉଦ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳ, ସେଉଁଠି ସ୍ୱର୍ଲୋକ ବୋଲି ବିଶ୍ୱର ରୂପ ବିଚାର କରୁଥିବା ମନ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି। ଏହି ତିନି ଲୋକ ଋଷିମାନେ ସୃଷ୍ଟିଶୀଳ ଭାବରେ ମନେ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଜନଲୋକ, ତପୋଲୋକ ଓ ସତ୍ୟଲୋକ ସୃଷ୍ଟି ନୁହେଁ, ଅଜନ୍ମା। ମହର୍ଲୋକ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; ଏହା କଳ୍ପ ଶେଷରେ ଖାଲି ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ନଶ୍ୱର ନୁହେଁ। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଏହି ସାତଟି ମହାଲୋକ ଓ ସାତଟି ପାତାଳ ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି; ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବିସ୍ତାର।