ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ କହାଯାଉଛି—ଯେଉଁମାନେ ଅଶୁଚି, ଧୋଖା ଦେଇ ଜୀବିକା ଚାଲାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବେ ଜଙ୍ଗଲ କାଟନ୍ତି, ସେମାନେ ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପତ୍ରର ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ଛାଗଳ ପାଳକ, ସାର୍ଥି, ଶିକାରୀ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟର ଘରକୁ ଆଗୁନ ଲଗାନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି, ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଘରକୁ ଆଗୁନ ଲଗାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଯିଏ ବ୍ରତର ବିଘ୍ନ କରେ, କିମ୍ବା ନିଜ ଧର୍ମରୁ ପତିତ, ସେମାନେ ଦନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରଣାର ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଦିନରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ବୀର୍ୟ ସ୍ରାବ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ପୁଅଁ ଦ୍ୱାରା ପାଠ ପଢ଼ନ୍ତି, ସେମାନେ କୁକୁରଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ହେବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ଏମିତି ଶତ-ଶତ, ଶହ-ହଜାର ନରକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପାପ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରି, ଏଠାରେ ପକାଯାନ୍ତି। ବିଭିନ୍ନ ଜାତିର ଏବଂ ଅନ୍ୟ-ଅନ୍ୟ ନରକରେ ବସୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏମିତି ଅନେକ ପାପର ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିପରୀତ କାମ କରନ୍ତି—ଚିନ୍ତା, କଥା କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା—ସେମାନେ ନରକକୁ ପଡ଼ନ୍ତି। ନରକବାସୀମାନେ ମୁଣ୍ଡ ଉଲ୍ଟା କରି ଉପରେ ଦେବତାମାନେକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଓ ଦେବତାମାନେ ତଳେ ଥିବା ନରକବାସୀଙ୍କୁ ତଳକୁ ମୁହଁ କରି ଦେଖନ୍ତି। ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ ଅଚଳ ଜୀବ, କୀଟ, ଛାଗ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ମନୁଷ୍ୟ, ଧର୍ମାତ୍ମା, ଦେବତା ଓ ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷ—ସମସ୍ତେ ନିୟମିତ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। ପ୍ରଥମ ଥରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକାର, ଏହିପରି ପ୍ରତି ଅନୁକ୍ରମରେ ଏକ ହଜାରମା ଅଂଶ ପାଉଥିବା ଏହି ସମସ୍ତ ମହାପ୍ରାଣୀ ମୁକ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହନ୍ତି। ଯେତେ ଜଣେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅଛନ୍ତି, ସେତେ ନରକରେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଛାଡ଼ି ପାପ କରେ, ସେ ନରକକୁ ଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାପ ପାଇଁ ଯେପରି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଉଚିତ, ତାହା ମହାର୍ଷିମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି। ବଡ଼ ପାପ ପାଇଁ ବଡ଼ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଛୋଟ ପାପ ପାଇଁ ଛୋଟ—ଏହିପରି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କହିଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ତପସ୍ୟା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କୃଷ୍ଣ ସ୍ମରଣ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। କେବଳ ପାପ କରି ପ୍ରକୃତ ଅନୁତାପ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହେଉଛି ହରି ସ୍ମରଣ। ସକାଳେ, ରାତିରେ, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଯେଉଁଠି ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ତାଙ୍କର ପାପ ତୁରନ୍ତ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଯେବେ ଏକ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ପାପ ଶୀଘ୍ର କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଶଂସା କରି ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଜପ, ଯଜ୍ଞ, ଉପାସନା ଓ ଏମିତି କାର୍ଯ୍ୟରେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ମନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ବାଧା ନାହିଁ, ଏବଂ ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ଓ ପୁନଃ ଫେରିଆସିବା, ଏବଂ ‘ବାସୁଦେବ’ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତିର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମୂଳ—ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ତୁଳନା? ଏହିପରି, ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜାତି ଦିନ ଓ ରାତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ସମସ୍ତ ପାପ କ୍ଷୟ କରି, କେବେ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ସ୍ୱର୍ଗ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ନରକ ତାହାର ବିପରୀତ; ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ‘ନରକ’ ଓ ‘ସ୍ୱର୍ଗ’ ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଏକ ଉପାଦାନ ଦୁଃଖ-ସୁଖ, ଇର୍ଷ୍ୟା-କ୍ରୋଧ ଦୁହିଁର କାରଣ; ତେଣୁ କେଉଁଠି ଏକ ଉପାଦାନ କେବଳ ଦୁଃଖର ହେବ? ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଏକ ସମୟରେ ସୁଖ ଦେଇଥିଲା, ସେହି ଜିନିଷ ପରେ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏ; ଯାହା କ୍ରୋଧ ଦେଇଥିଲା, ତାହା ପରେ କୃପା ଦେଇପାରେ। ତେଣୁ, କିଛି ଜିନିଷ ନିଜେ ଦୁଃଖ ନୁହେଁ, କିଛି ଜିନିଷ ନିଜେ ସୁଖ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏସବୁ ମନର ଭାବନା ରୂପାନ୍ତର, ଯାହାକୁ ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଇତ୍ୟାଦି କୁହାଯାଏ। ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ; ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ବନ୍ଧନ। ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଜ୍ଞାନର ରୂପ, ତାହାଠାରୁ ବାହାରେ କିଛି ନାହିଁ। ହେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ, ଜାଣ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଶିକ୍ଷା ଓ ଅଜ୍ଞାନ—ଏପରି ଭୂମିଣ୍ଡଳର ବିସ୍ତାର ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ସମସ୍ତ ପାତାଳ, ନରକ, ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ, ଦ୍ୱୀପ, ଦେଶ ଓ ନଦୀ ବିବରଣ କଲି। ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ତାପରେ ଶିଷ୍ୟମାନେ କହିଲେ—“ଆପଣ ସମସ୍ତ କଥା ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ କହିଦେଲେ। ଏବେ ଆମେ ଭୁଵର୍ଲୋକ ଆଦି ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଏହିପରି, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଲୋମହର୍ଷଣ, ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ବିନ୍ୟାସ ଓ ମାପ ଯଥା ଅଛି, ଦୟାକରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।” ପୃଥିବୀ, ତାହାର ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ, ପର୍ବତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ ଯେଉଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚେ, ସେଉଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ। ପୃଥିବୀର ବିସ୍ତାର ଓ ପରିଧି ଯେପରି, ଆକାଶର ମଧ୍ୟ ଏମିତି। ସୂର୍ଯ୍ୟର କକ୍ଷ ପୃଥିବୀଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରେ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଏହି ଦୂରତାରେ ଚନ୍ଦ୍ରର କକ୍ଷ ଅଛି। ଚନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଦେଖାଯାଏ। ତାରାମଣ୍ଡଳଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ବୁଧ ଗ୍ରହ ଅଛି, ଏବଂ ବୁଧଠାରୁ ଉପରେ ଶୁକ୍ର ଅଛି। ଶୁକ୍ରଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ମଙ୍ଗଳ ଅଛି, ଏବଂ ମଙ୍ଗଳଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପୁରୋହିତ (ବୃହସ୍ପତି) ଅଛନ୍ତି। ବୃହସ୍ପତିଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଶନି ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏହିଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି। ସପ୍ତ ଋଷିଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଥରେ ଏକ ହଜାର ଯୋଜନ ଉପରେ ଧ୍ରୁବ ନକ୍ଷତ୍ର, ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତିର ଚକ୍ରର ଧୁରା, ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛି। ଏହି ତିନି ଲୋକ ଏମିତି ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ଏହି ପୃଥିବୀ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ଏଠି ନିର୍ମିତ।