ଏକ ସମୟରେ ମହାମୁନି ଲୋମହର୍ଷଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ନରକର ବିଭିନ୍ନ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ପାପର ଫଳ ବିଷୟରେ କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ—ଯେଉଁ ଚୋର ଅସତ୍ୟ କରେ, ଯେଉଁ ଅନ୍ୟର ଆସିମା ଭଙ୍ଗ କରେ, ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କୁ ଘୃଣା କରେ, କିମ୍ବା ମଣି ଭଞ୍ଜନ କରେ, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର 'ବିମୋହ' ନରକରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଯେଉଁ ମହାପାପୀ ଅନ୍ୟାୟ କରେ, ପିତୃ, ଦେବତା, ଅତିଥିଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ପୂର୍ବରୁ କ୍ଷୁଦ ନିବାରଣ କରେ, ସେ 'ଲାଳଭକ୍ଷ' ନରକରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଯେଉଁ ଅନ୍ୟମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଆହତ କରେ, କିମ୍ବା କାନ ଭଞ୍ଜନ କରେ, କିମ୍ବା ତଳୱାର ଚଳାଇ ହିଂସା କରେ, ସେମାନେ 'ବିଶାସନ' ନରକରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର। ଅନ୍ୟମାନେ ଅନୁଚିତ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ନରକରେ ମୁଣ୍ଡ ନିମ୍ନଗତ ହେଇ ପଡ଼ନ୍ତି। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନୁଚିତ ପାତ୍ରଙ୍କୁ ବଳି କରେ, ତାରା ଦେଖି ଶୁଭାଶୁଭ କଥା କହେ, ସେମାନେ ନିଜେ ଏକା ଏକା 'କ୍ରିମିଭକ୍ଷ' ନରକରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଲାକ, ମାଂସ, ରସ, ତିଳ, ଲୁଣ ବେଚିଥିବେ, ସେମାନେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ନରକରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଯେଉଁ ଜଣେ ପଶୁପାଳନ କରେ—ବିଲେଇ, ମୁର୍ଗା, ମେଁଢି, ଘୋଡ଼ା, ଶୁଆ, ପକ୍ଷୀ—ସେମାନେ ନରକରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଯେଉଁ ଜଣେ ଜୁଆରୀ, ମାଛ ଧରିବା, ଗଡ଼ିରୁ ଖାଇବା, ବିଷ ଦେବା, ସୁଇ କାମ କରିବା, ମହିଷ ପାଳନ, ଓ ଉତ୍ସବ ଦିନରେ ଦ୍ୱିଜ ଯାତ୍ରା କରିଥିବେ, ସେମାନେ ନରକରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଅଗ୍ନି ଦେବା, ମିତ୍ର ହତ୍ୟା, ପକ୍ଷୀ ଧରିବା, ଗ୍ରାମ ପୂଜାରୀ, ରକ୍ତ ଆସକ୍ତ, ଓ ସୋମ ବେଚିବା—ଏହି ସମସ୍ତେ ନରକରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ମାନେ ମଧୁ ଚୋରି, ଗ୍ରାମ ନାଶ, ଶୁକ୍ର ପାନ କରିବା, ଆସିମା ଭଞ୍ଜନ କରିବା—ସେମାନେ ବୈତରଣୀ ନଦୀରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଯେଉଁ ଜଣେ ଅପବିତ୍ର, ଚତୁର୍ତ୍ତା କରିବା, ବନ କାଟିବା—ସେମାନେ ତଳୱାର ପତ୍ର ଜଙ୍ଗଲରେ ଯାଇ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରନ୍ତି। ମେଁଢିପାଳକ, ଶିକାରୀ, ଅଗ୍ନି ଦେବା—ସେମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ନ୍ତି; ଅନ୍ୟଙ୍କ ଘରକୁ ଅଗ୍ନି ଦେଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଯାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଜଣେ ବ୍ରତ ବାଧା କରେ, ନିଜ ଧର୍ମରୁ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦନ୍ତର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଦିନକୁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଶୁକ୍ର ବିସ୍ରଜନ କରିଥିବା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଓ ଯେଉଁ ପୁଅ ନିଜ ପିତାକୁ ପଢ଼ାନ୍ତି, ସେମାନେ କୁକୁର ଖାଦ୍ୟରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଏହି ଭୟଙ୍କର ନରକ ଏବଂ ଅନେକ ପାପର ଫଳ, ଶତ-ଶତ, ହଜାର-ହଜାର ନରକରେ ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଅନେକ ପାପ ପ୍ରତି ଅନେକ ନରକରେ ଅନ୍ୟ ଜାତିର ଲୋକମାନେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ କୁଳ ଓ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି—କର୍ମ, ଚିନ୍ତା, ବା ଶବ୍ଦରେ—ସେମାନେ ନରକରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ନରକବାସୀମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉପରେ ଦେଖନ୍ତି, ମୁଣ୍ଡ ନିମ୍ନଗତ; ଦେବତାମାନେ ନରକବାସୀଙ୍କୁ ତଳେ ଦେଖନ୍ତି, ମୁଣ୍ଡ ନିମ୍ନଗତ। ସମସ୍ତ ଜୀବ:—ଅଚଳ, କୀଟ, ମେଁଢି, ପକ୍ଷୀ, ଗୋ, ମନୁଷ୍ୟ, ଧର୍ମିକ, ଦେବ, ମୁକ୍ତ—କ୍ରମାନୁସାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ପ୍ରଥମ ଥରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଜନ୍ମ ଏକ ହଜାର ଭାଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏହି ସମସ୍ତ ମହାପୁରୁଷ ମୁକ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବସିଥାନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯେତେ ଜୀବ ଅଛନ୍ତି, ନରକରେ ମଧ୍ୟ ସେତେ ଅଛନ୍ତି; ପାପୀ ଲୋକ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଦେଇ ନ ଫେରିଲେ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି। ପ୍ରତି ଏକ ପାପ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଧି ମୁନିମାନେ ଉପଦେଶ କରିଛନ୍ତି। ମହାପାପ ପାଇଁ ମହାପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, କ୍ଷୁଦ୍ର ପାପ ପାଇଁ କ୍ଷୁଦ୍ର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ—ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଶିବମ୍ଭୁଠୁ ଆରମ୍ଭ କରି କହିଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ତପସ୍ୟା; ତଥାପି ସମସ୍ତରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୃଷ୍ଣ ସ୍ମରଣ। ପାପ କରି ଯେଉଁ ଲୋକ ଏକାଗ୍ର ଅନୁତାପ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହେଉଛି ହରି ସ୍ମରଣ। ପ୍ରଭାତ, ରାତି, ସନ୍ଧ୍ୟା, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ନାରାୟଣ ସ୍ମରଣ କରିଲେ, ପାପ ତୁରନ୍ତ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ମରଣ କରି ଯେଉଁ ଲୋକ ଏକାଗ୍ର ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର ହୁଏ, ବିଷ୍ଣୁର ସ୍ତୁତି କରି ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ବାସୁଦେବ ସ୍ମରଣ କରି, ଯଜ୍ଞ, ପାଠ, ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏକାଗ୍ର ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଫଳ ପାନ୍ତି, କେହି ବାଧା ନାହିଁ। ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ଓ ମୁକ୍ତିର ମହାବୀଜ ସ୍ମରଣ—ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରେ ତୁଳନା ନାହିଁ। ତେଣୁ ଦ୍ୱିଜ ଲୋକ ଦିନ ଓ ରାତି ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, ସେ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ପାପ ଶୁଧ୍ଧ ହୁଏ। ସ୍ୱର୍ଗ ଚିତ୍ତକୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଏ, ନରକ ତାହାର ବିପରୀତ; ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟ ପାଇଁ 'ନରକ' ଓ 'ସ୍ୱର୍ଗ' ନାମ ଦିଆଯାଇଛି। ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦୁଃଖ, ସୁଖ, ଇର୍ଷ୍ୟା, କ୍ରୋଧର କାରଣ; ତେଣୁ ଦ୍ରବ୍ୟ କିପରି ଦୁଃଖର ମାତ୍ର ହୁଏ? ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ସୁଖ ଦେଇଥିଲା, ପରେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ; ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟ କ୍ରୋଧ ଦେଇଥିଲା, ପରେ ଉପକୃତି ଦେଇଥାଏ। ତେଣୁ କିଛି ମାନେ ସୁଖର, କିଛି ମାନେ ଦୁଃଖର ନୁହେଁ; ଏହି ସମସ୍ତ ଚିତ୍ତର ବିକାର, ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଆଦି ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ। ଜ୍ଞାନ ଏକା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମ; ଅଜ୍ଞାନ ବନ୍ଧନ; ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଜ୍ଞାନର ନିଜରୂପ, ତାହା ପରେ କିଛି ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନ ଏକା ଶିକ୍ଷା ଓ ଅଜ୍ଞାନ; ଏହିପରି ପୃଥିବୀର ମଣ୍ଡଳ ବିବରଣ କରିଛି। ଏଠାକୁ ଶୁଣି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ, “ମୁନିବର, ଆପଣ ଆମକୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଛନ୍ତି। ଏବେ ଆମେ ଭୁଵର୍ଲୋକ ଆଦି ଲୋକମାନେ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଏହିପରି ଗ୍ରହମାନେ, ତାଙ୍କର ଆକାର ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତୁ, ମୁନିବର।” ଲୋମହର୍ଷଣ କହିଲେ, “ଏହି ପୃଥିବୀ, ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ, ପାହାଡ଼ ଯେତେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ ପହଞ୍ଚିଥାଏ, ସେଉଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଅଛି।