ପାତାଳର ମୂଳରେ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେହି ଶେଷନାଗ ବସିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି, ପ୍ରଭାବ, ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱରୂପ ଓ ରୂପକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଶେଷନାଗଙ୍କ ମୁଣ୍ଡର ମୁକୁଟର ମଣିର ରଙ୍ଗରେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ରକ୍ତିମ ହୋଇଯାଏ, ଏହା ତାଙ୍କର ଏକ ଅଂଶମାତ୍ର। ସେ ମନେ ହେଉଛନ୍ତି ମାଳା ପିନ୍ଧି ଶୋଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କେଉଁଠି ଶେଷ, ତାହା କିଏ କହିପାରିବ? ଅନନ୍ତ ଶେଷ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଶରୀରକୁ ପ୍ରସାରିତ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମଦରେ ରଙ୍ଗିନ ଚକ୍ଷୁ ଘୁରୁଛି, ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କର ଭୟରେ କାଂପିଉଠେ—ପାହାଡ, ନଦୀ, ଜଙ୍ଗଲ ସବୁ ଗମ୍ଭୀର ଭାବେ କମ୍ପିତ ହୁଏ। ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ସିଦ୍ଧ, କିମ୍ନର, ନାଗ ଓ ହସ୍ତୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଗୁଣର ଶେଷ ନେଇ ପହଞ୍ଚିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେ ଅନନ୍ତ, ଅବିନାଶୀ ବୋଲି ଡାକାଯାନ୍ତି। ନାଗକନ୍ୟାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଯେ ସନ୍ଧାନ ଲଗାନ୍ତି, ତାହା ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସର ପବନରେ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ଖସିଯାଏ। ଏହି ଅନନ୍ତଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ପ୍ରାଚୀନ ଋଷି ଗର୍ଗ ତାରାଗଣ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରବିଦ୍ୟାର ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ସେ ଶକୁନ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଉଥିବା ଫଳ ଜାଣିଥିଲେ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଗ ଅନନ୍ତ ଶେଷଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପୃଥିବୀ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଟିଛି, ସମସ୍ତ ଲୋକ, ଦେବତା, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଅଛନ୍ତି। ଏପରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ପାପୀମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ପକାଯାନ୍ତି, ସେହି ଭୟଙ୍କର ନରକମାନେ ଆସିଛନ୍ତି—ରୌରବ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅନେକ ନରକ। ରୌରବ, ଶୂକର, ରୋଧ, ତନ, ବିଶାସନ, ମହାଜ୍ୱାଳା, ତପ୍ତକୁଡ୍ୟ, ମହାଲୋଭ, ବିମୋହନ, ରୁଧିରାନ୍ଧ, ବସତପ୍ତ, କ୍ରିମିଷ, କ୍ରିମିଭକ୍ଷ, ଅସିପତ୍ରବନ, କୃଷ୍ଣ, ଲାଲଭକ୍ଷ, ଦାରୁଣ, ପୂୟବାହ, ପାପ, ବହ୍ନିଜ୍ୱାଳା, ଅଧଃଶିର, ସଦଂଶ, କୃଷ୍ଣସୂତ୍ର, ତମସ, ଅବୀଚି, ଶ୍ୱଭୋଜନ, ଅପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଅବୀଚି ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ନରକମାନେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ନରକ ଯମର ଅଧିନରେ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଅସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି ଓ ବିଷ ରହିଛି, ଏଠାରେ ପାପୀମାନେ ବିପଦରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଯିଏ ମିଥ୍ୟା ସାକ୍ଷ୍ୟ ଦେଉଛି, ପକ୍ଷପାତ କଥା କହୁଛି, ବା ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ମିଥ୍ୟା କହୁଛି, ସେ ରୌରବ ନରକକୁ ଯାଏ। ଯିଏ ଗର୍ଭହତ୍ୟା କରେ, ନଗର ଧ୍ୱଂସ କରେ, ଗୋହତ୍ୟା କରେ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟର ଶ୍ୱାସ ଅଟକାଏ, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ରୌରବକୁ ଯାନ୍ତି। ମଦ୍ୟପାନ କରୁଥିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା, ଚୋର, ସୁନା ଚୋରି କରୁଥିବା ବା ଏମାନେ ସହିତ ମିଶୁଥିବା, ସେମାନେ ଶୂକର ନରକକୁ ଯାନ୍ତି। ଯିଏ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବା ବୈଶ୍ୟ ହନ୍ତା, ଗୁରୁପତ୍ନୀ ସହିତ ଅନେତି କରେ, ଭଉଣୀ ସହିତ ମିଶେ, ବା ରାଜସେବକ ହନ୍ତା—ସେ ତପ୍ତ କୁଡ୍ୟରେ ପଡ଼େ। ମଧୁ ବିକ୍ରେତା, ଦଣ୍ଡିତ ପାଳକ, ସିଂହର ଲୋମ ବିକ୍ରେତା, ବା ଖାଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା, ସେମାନେ ଗଳିତ ଧାତୁରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଯିଏ ଝିଅ ବା ପୁଅବୋହୁ ସହିତ ଅନେତି କରେ, ମହାଜ୍ୱାଳାରେ ପଡ଼େ; ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ଅପମାନ କରେ ବା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଗାଳି ଦେଉଥିବା ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଯାଏ। ବେଦ କୁ ଦୂଷିତ କରେ, ବେଦ ବିକ୍ରୟ କରେ, ବା ନିଷିଦ୍ଧା ନାରୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଏ, ସେମାନେ ଶବଳ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି। ଚୋର ବିମୋହା ନରକକୁ ଯାଏ; ଯିଏ ସୀମା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରେ, ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ବା ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଘୃଣା କରେ, ରତ୍ନ ଦୂଷିତ କରେ, ସେ କ୍ରିମିଭକ୍ଷ ନରକକୁ ଯାଏ। ଯିଏ ମହାପାପ କରେ, ପିତୃ, ଦେବତା ବା ଅତିଥିକୁ ନବେଦିତ ଖାଇଯାଏ, ସେ ଲାଲଭକ୍ଷ ନରକକୁ ଯାଏ। ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରେ, କାନ କାଟେ, ତଳୱାର ଚଲାଏ, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ବିଶାସନ ନରକକୁ ପଡ଼ନ୍ତି। ଅନୁଚିତ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ମଣିଷ ଅଧଃଶିର ନରକକୁ ଯାଏ। ଯିଏ ଅନର୍ହଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରେ, ତାରା ଦ୍ୱାରା ଶକୁନ ଦେଖେ, ବା ସର୍ବଦା ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ସେ କୀଟ ଓ ପୂୟ ଭରା ନରକକୁ ଏକାକି ଯାଏ। ଯିଏ ଲାକା, ମାଂସ, ରସ, ତିଳ ବା ଲୁଣ ବିକ୍ରୟ କରେ, ସେମାନେ ଏହି ନରକକୁ ଯାନ୍ତି। ବିଲେଇ, କୁକୁଡ଼ି, ଛାଗ, ଘୋଡ଼ା, ଶୂକର, ପକ୍ଷୀ ପାଳନ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି। ଜୁଆଡ଼ି, ମାଛ ଧରୁଥିବା, ଗଡ଼ିରୁ ଖାଇଥିବା, ବିଷ ଦେଉଥିବା, ସୁଇ ତିଆରି କରୁଥିବା, ମହିଷ ପାଳୁଥିବା, ବା ପୂଜାଦିବସରେ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି। ଅଗ୍ନିଦାହ କରୁଥିବା, ବନ୍ଧୁ ହନ୍ତା, ପକ୍ଷୀ ଧରୁଥିବା, ଗ୍ରାମପୂଜକ, ରକ୍ତରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିବା, ଓ ସୋମ ବିକ୍ରୟ କରୁଥିବା ସମସ୍ତେ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି। ମଧୁ ଚୋରି କରୁଥିବା, ଗ୍ରାମ ଧ୍ୱଂସ କରୁଥିବା, ଶୁକ୍ର ପାନ କରୁଥିବା, ସୀମା ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବା ମଣିଷ ବୈତରଣୀ ନଦୀକୁ ଯାନ୍ତି। ଅପବିତ୍ର, ଠକେଇ କରୁଥିବା, ଅକାରଣରେ ଜଙ୍ଗଲ କାଟୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଅସିପତ୍ରବନକୁ ଯାନ୍ତି। ଛାଗ ପାଳକ, ଶିକାରୀ, ଅଗ୍ନି ଲଗାଉଥିବା, ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଘରକୁ ଅଗ୍ନି ଲଗାଉଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଯିଏ ବ୍ରତ ବାଧା ଦେଉଥିବା, ବା ନିଜ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ିଥିବା, ସେମାନେ କଟୁ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଦିନକୁ ସ୍୵ପ୍ନରେ ଶୁକ୍ର ସ୍ରାବ କରୁଥିବା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ବା ପୁଅ ନିଜ ପିତାକୁ ପଢ଼ାଉଥିବା, ସେମାନେ କୁକୁର ଖାଦ୍ୟରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଏହି ଓ ଅନ୍ୟ ଶତ ଶତ, ସହସ୍ର ସହସ୍ର ନରକରେ, ପାପ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରୁଥିବା ସମୟରେ ପକାଯାନ୍ତି। ଏଭଳି ଅନେକ ପାପ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଜାତିର ଲୋକମାନେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ନରକରେ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମର ଧର୍ମ ବିରୁଦ୍ଧରେ କାର୍ଯ୍ୟ, ଚିନ୍ତା ବା ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି। ନରକବାସୀମାନେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଉଲ୍ଟା କରି ଉପରେ ଦେବତାମାନେକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଦେବତାମାନେ ତଳେ ନରକବାସୀମାନେକୁ ଦେଖନ୍ତି। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଅଚଳ, କୀଟ, ଛାଗ, ପକ୍ଷୀ, ଗୋ, ମନୁଷ୍ୟ, ଧର୍ମାତ୍ମା, ଦେବତା ଓ ମୁକ୍ତାତ୍ମାମାନେ ଅନୁକ୍ରମେ ଅଛନ୍ତି। ପ୍ରଥମ ଥରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଥର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ବଡ଼ ବଡ଼ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏକ ଏକ ହଜାର ଅଂଶ ଅନୁସାରେ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ମୋକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି।