ପାତାଳ ଲୋକର ଅନ୍ତଃପ୍ରদেশରେ, ଦାନବମାନେ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନେ ବିଶିଷ୍ଟ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭାବେ ରହୁଛନ୍ତି । ସେଠାରେ ନିରନ୍ତର କୋଉଁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ମଧୁର ଡାକ, ଅତି ଆକର୍ଷକ ଅଳଙ୍କାର ଓ ବସ୍ତ୍ର, ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଚନ୍ଦନ ରହିଛି । ସେଠି ନିତ୍ୟ ଭାବେ ବୀଣା, ବାଁଶୀ, ଓ ମୃଦଙ୍ଗ ମଧୁର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଏ, ଏବଂ ଅନେକ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ସାମଗ୍ରୀ ଉପଭୋଗ କରାଯାଏ । ଏହି ଶୁଭ ଉପଭୋଗ ସୁଖ ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ସର୍ପମାନେ ନିଜ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳରେ କରୁଛନ୍ତି । ଏହି ପାତାଳ ଲୋକର ତଳେ, ଅନ୍ଧକାର ଆକୃତି ବିଷ୍ଣୁ ବିରାଜିତ । ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ଯିଏକି ଅନନ୍ତ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଶେଷ ନାମକ ଦେବତାଙ୍କର ମହିମା ବିବର୍ଣ୍ଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ସେ ଅନନ୍ତ ସିର ଧାରଣ କରି, ସ୍ୱାସ୍ତିକ ଓ ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ହଜାର ମୁକୁତା ମଣି ଚମକୁଥିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗ୍ବଳୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଯାଏ । ସେ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଅସୁରମାନେକୁ ନିର୍ବଳ କରିଦିଅନ୍ତି । ମଦରେ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଗୁଡ଼ିକୁ ଗୁଡ଼ିକୁ ଘୁରୁଛି, ଏବଂ ସେ ସଦା ଏକ ଦୁଲା ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି । ମୁକୁତ ଓ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ ଏହି ଶେଷ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶ୍ୱେତ ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ନୀଳବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ଗର୍ବରେ ଫୁଲିଉଠିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଚମକୁଥିବା ଧଳା ଫଣା ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ । ସେ କୈଳାଶ ପର୍ବତ ପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଝରଣା ଓ ମେଘରେ ଆବୃତ, ତାଙ୍କ ହାତରେ ହଳ ଓ ଗଦା ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି । ନିଜ ଦୀପ୍ତି ଓ ଭାରୁଣୀ ଆକୃତି ଦ୍ୱାରା ସେ ପୂଜିତ, ଯୁଗ ଶେଷରେ ତାଙ୍କର ମୁଖମାନରୁ ଭୟାନକ ବିଷାଗ୍ନି ନିଷ୍କ୍ରମଣ କରେ । ଏହି ସମୟରେ ରୁଦ୍ର, ସଂକର୍ଷଣ ଆକୃତିରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ତିନି ଲୋକକୁ ଗ୍ରସଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଶେଷ ନିଜ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପୃଥିବୀକୁ ଧରି ରଖିଛନ୍ତି । ପାତାଳ ମୂଳରେ ଶେଷ ବିରାଜିତ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି, ବଳ, ସ୍ୱରୂପ ଓ ଅସଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ବିବେଚନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ତାଙ୍କ ଫଣା ଉପରେ ଥିବା ମୁକୁତା ମଣିର ରଙ୍ଗରେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ରକ୍ତିମ ହୋଇଯାଏ, ଏହା ତାଙ୍କ ଅଂଶମାତ୍ର । ଫୁଲ ମାଳା ପରି ଶେଷ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି—ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ? ଅନନ୍ତ ଯେତେବେଳେ ମଦରେ ଚକ୍ଷୁ ଘୁରୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଦେହ ପ୍ରସାରଣ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ; ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ସିଦ୍ଧ, କିନ୍ନର, ନାଗ ଓ ହସ୍ତୀ ତାଙ୍କର ଗୁଣର ଶେଷ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ତେଣୁ ସେ ଅନନ୍ତ, ଅବିନାଶୀ । ନାଗକନ୍ୟାମାନେ ଯେ ଚନ୍ଦନ ଲେପନ କରନ୍ତି, ତାହା ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସର ବାତାସରେ ପୁଣିପୁଣି ଶୁଖିଯାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚାଉଁଥାଏ । ଏହି ଶେଷଙ୍କୁ ପୂଜି ମହାର୍ଷି ଗର୍ଗ ନିଜେ ତାରାମଣ୍ଡଳର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିଲେ । ସେ ନିମିତ୍ତ ଫଳ ଓ ଫଳାଫଳ ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ । ଏହି ନାଗଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶେଷ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ, ଦେବତା, ଅସୁର ଓ ମଣୁଷ୍ୟମାନେ ସହିତ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ଏହି ପାତାଳ ଉପରେ ଅଛି ନରକମାନେ, ଯେଉଁଠାରେ ପାପୀମାନେ ଦଣ୍ଡିତ ହୁଅନ୍ତି । ରୌରବ, ଶୁକର, ରୋଧ, ତନ, ବିଷସନ, ମହାଜ୍ୱାଳା, ତପ୍ତକୁଢ଼ା, ମହାଲୋଭ, ବିମୋହନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୟାନକ ନରକ ଅଛି । ରୁଧିରାନ୍ଧ, ଵସତପ୍ତ, କ୍ରିମିଶ, କ୍ରିମିଭୋଜନ, ଅସିପତ୍ରବନ, କୃଷ୍ଣ, ଲାଲଭକ୍ଷ, ଦାରୁଣ, ପୁୟବାହ, ପାପ, ଵହ୍ନିଜ୍ୱାଳା, ଅଧଃଶିର, ସଦଂଶ, କୃଷ୍ଣସୂତ୍ର, ତମସ, ଅବିଚି, ଶ୍ୱଭୋଜନ, ଅପ୍ରତିଷ୍ଠ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟାନକ ନରକ ଅଛି । ଏହି ନରକମାନେ ଯମର ଅଧୀନରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି ଓ ବିଷର ଭୟାନକ ଦୃଶ୍ୟ ରହିଛି । ଏଠାରେ ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ପଡ଼ନ୍ତି । ଯିଏ ମିଥ୍ୟା ସାକ୍ଷୀ ଦେଇଥାଏ, ପକ୍ଷପାତ କରିଥାଏ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ମିଥ୍ୟା କଥା କହିଥାଏ, ସେମାନେ ରୌରବ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି । ଯିଏ ଗର୍ଭହତ୍ୟା କରେ, ନଗର ଧ୍ୱଂସ କରେ, ଗୋହତ୍ୟା କରେ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟର ପ୍ରାଣ ଅବରୋଧ କରେ, ସେମାନେ ଏହି ଭୟାନକ ରୌରବକୁ ପଡ଼ନ୍ତି । ମଦ୍ୟପାନକାରୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାକାରୀ, ଚୋର, ସୁଉଣ୍ଡ ଚୋର, କିମ୍ବା ଏମାନେ ସହିତ ସଂଯୋଗ ରଖୁଥିବା, ସେମାନେ ଶୁକର ନରକକୁ ପଡ଼ନ୍ତି । ଯିଏ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବା ବୈଶ୍ୟ ହତ୍ୟା କରେ, ଗୁରୁପତ୍ନୀ ସହିତ ଅନାଚାର କରେ, ନିଜ ଭଉଣୀ ସହିତ ଅନାଚାର କରେ, ବା ରାଜସେବକ ହତ୍ୟା କରେ, ସେମାନେ ତପ୍ତ କୁଢ଼ାରେ ପଡ଼ନ୍ତି । ମଧୁ ବିକ୍ରେତା, ଦଣ୍ଡିତ ରକ୍ଷକ, ସିଂହ ଚମର ବିକ୍ରେତା, କିମ୍ବା ଖାଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା, ସେମାନେ ଗଳିଥିବା ଧାତୁ ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ନ୍ତି । ଯିଏ ଝିଅ କିମ୍ବା ବହୁଁ ଝିଅ ପାଖକୁ ଯାଏ, ସେ ମହାଜ୍ୱାଳାରେ ଯାଏ; ଯିଏ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅପମାନ କରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟମାନେ ଉପରେ ଅପମାନ କରେ, ସେମାନେ ଏହି ଭୟାନକ ଦଣ୍ଡ ଭୋଗିଥାନ୍ତି । ଯିଏ ବେଦ କୁ ଦୁଷିତ କରେ, ବେଦ ବିକ୍ରୟ କରେ, କିମ୍ବା ନିଷିଦ୍ଧା ନାରୀଙ୍କୁ ଯାଏ, ସେମାନେ ଶବଳାରେ ପଡ଼ନ୍ତି । ଚୋର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ନରକରେ ପଡ଼ନ୍ତି; ସୀମା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରୁଥିବା, ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ପିତୃଗଣ ଉପରେ ଦ୍ୱେଷ କରୁଥିବା, ମଣି ଦୁଷିତ କରୁଥିବା, ସେମାନେ କ୍ରିମିଭକ୍ଷରେ ପଡ଼ନ୍ତି । ଯିଏ ମହାପାପ କରେ, କିମ୍ବା ପିତୃ, ଦେବତା, ଅତିଥିଙ୍କୁ ନ ଦେଇ ଖାଇଥାଏ, ସେ ଲାଲଭକ୍ଷରେ ଯାଏ । ଯିଏ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଆହତ କରେ, କାନ କାଟେ, କିମ୍ବା ତଳୱାର ବ୍ୟବହାର କରେ, ସେମାନେ ବିଷସନ ନରକକୁ ପଡ଼ନ୍ତି । ଅନୁଚିତ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ଲୋକ ତଳ ମୁଣ୍ଡ ନରକକୁ ଯାଏ । ଯିଏ ଅପାତ୍ରକୁ ଯଜ୍ଞ କରେ, ତାରା ଦ୍ୱାରା ନିମିତ୍ତ କହେ, ଏବଂ ସଦା ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ସେ କ୍ରିମି ଓ ପୁୟ ଭରା ନରକରେ ଏକାକି ପଡ଼ନ୍ତି । ଯିଏ ଲାକ୍ଷା, ମାଂସ, ରସ, ତିଳ, ଲୁଣ ବିକ୍ରୟ କରେ, ସେ ଏହି ଭୟାନକ ନରକକୁ ଯାଏ । ଯିଏ ବିଲାଇ, କୁକୁଡ଼ି, ଛାଗ, ଘୋଡ଼ା, ବନ୍ଦର, ପକ୍ଷୀ ପାଳେ, ସେ ମଧ୍ୟ ନରକରେ ପଡ଼ନ୍ତି । ଜୁଆଡ଼ି, ମାଛମାର, ଗଡ଼ିରୁ ଖାଇଥିବା, ବିଷ ଦେଇଥିବା, ସୁଇ ତିଆରି କରୁଥିବା, ମହିଷ ପାଳିଥିବା, ଏବଂ ଦ୍ୱିଜ ଯେ ତ୍ୟୋହାର ଦିନ ଯାତ୍ରା କରେ, ସେମାନେ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି ।