ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଋଷି, ପୃଥିବୀର ବିସ୍ତାର କେମିତି ଅଛି, ଏହା ପୂର୍ବରୁ ବିବରଣ କରାଯାଇଛି । ଏବେ ଏହାର ଉଚ୍ଚତା ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ସତର ହଜାର ମାପରେ ଅଛି । ପୃଥିବୀର ତଳେ ଥିବା ସପ୍ତ ତଳ ଲୋକ ଅଟଳ, ବିଟଳ, ନିଟଳ, ସୁତଳ, ତଳାତଳ, ରସାତଳ ଓ ପାତାଳ ପ୍ରତ୍ୟେକଟିର ମାପ ଦଶ ହଜାର ହେବାରୁ, ସେଠି ମୃତ୍ତିକା କେବେ କଳା, କେବେ ସ୍ୱେତ, କେବେ ଲାଲ, କେବେ ହଳଦିଆ, କେବେ କଣ୍ଟାଳିଆ, କେବେ ପାହାଡ଼ିଆ ଓ କେବେ ସୁନାର ଅଟୁଟ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ସମସ୍ତ ତଳ ଲୋକରେ ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପର ମହଲ ଓ ଅନେକ ଦାନବ ଓ ଦୈତ୍ୟ ଜାତିର ଲୋକମାନେ ବସବାସ କରନ୍ତି । ମହାକାୟ ନାଗମାନେ ତାଙ୍କର ସାକା-ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସହିତ ଏଠି ରହନ୍ତି । ମହାମୁନି ନାରଦ କହିଛନ୍ତି, ଏହି ପାତାଳ ଲୋକ ସ୍ୱର୍ଗ ଚାପେଇ ଆଧିକ ଆନନ୍ଦମୟ । ସେଠାରୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିବା ଲୋକମାନେ ମାନିଛନ୍ତି, ସେଠି ଅତି ଆଲୋକମୟ ଓ ମନୋହର ମଣିମାଳା ମିଳେ । ନାଗମାନେ ପିନ୍ଧିଥିବା ଅଳଙ୍କାର ଦ୍ୱାରା ପାତାଳ ଶୋଭିତ ହୁଏ; ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବ କନ୍ୟାମାନେ ଏଠି ଅଳଙ୍କାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ରୂପ ଦେଇ ଏହି ଲୋକକୁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ କରିଛନ୍ତି । ପ୍ରସ୍ତୁତ ପାତାଳ ଲୋକରେ ମୁକ୍ତିପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ସେଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆଲୋକ ଦିଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାପ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଚନ୍ଦ୍ରମା ରାତିରେ ଶୀତଳତା ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ, କେବଳ ଆଲୋକ ଦିଅନ୍ତି । ଏଠି ମଦୋନ୍ମତ ନାଗମାନେ ଅତିରିକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନରେ ମଗ୍ନ ଅଛନ୍ତି । ସମୟ ଯେତେବେଳେ ବିତିଯାଏ, ଦାନବମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ଏଠି ମନୋହର ଅଟବଣୀ, ନଦୀ, ହ୍ରଦ ଓ ପଦ୍ମପୁଷ୍କରିଣୀ ଅଛି; କୋଇଲା ଓ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷୀ ମାନଙ୍କର ମଧୁର ସ୍ୱର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଳଙ୍କାର, ଅତି ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଶିତଳ ଉନ୍ମାଦକର ଚନ୍ଦନ ଏଠି ମିଳେ । ଏଠି ବୀଣା, ବାଁଶୀ, ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ଅନେକ ମଧୁର ସ୍ୱରବୃନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ । ଦାନବ, ଦୈତ୍ୟ, ଓ ନାଗମାନେ ଏହି ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦର ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି । ଏହି ସମସ୍ତ ପାତାଳ ତଳର ତଳେ ଅନ୍ଧକାର ରୂପେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ବସିଛନ୍ତି । ଶେଷ ନାମକ ଅନନ୍ତ ନାଗଙ୍କର ଗୁଣ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ସିଦ୍ଧ, ଦେବତା ଓ ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ ପୂଜିତ । ତାଙ୍କର ହଜାର ମୁଣ୍ଡ ଅଛି, ସ୍ୱସ୍ତିକ ଓ ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ, ହଜାର ମଣି ରତ୍ନ ତାଙ୍କର ଫଣିରେ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରେ । ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଦାନବମାନେ କୁ ଅଶକ୍ତ କରିଦିଅନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ମଦରେ ଗୁଡିଗୁଡି ଚଲେ, ତାଙ୍କର କାନରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଅଲଂକାର ଅଛି । ମୁକୁଟ ଓ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଧଳା ପାହାଡ଼ ଭଳି ତାଙ୍କର ଦେହ ଉଜ୍ୱଳ; ନୀଳବସନ ଧାରଣ କରି, ଅତି ଗର୍ବିତ ଓ ଧଳା ଫଣିରେ ଶୋଭିତ । ସେ କୈଳାଶ ପର୍ବତ ସଦୃଶ, ଝରଣା ଓ ମେଘରେ ଶୋଭିତ; ତାଙ୍କର ହାତରେ ହଳ ଓ ମୁଷଳ ଅଛି । ସେ ନିଜ ତେଜ ଓ ଭାରୁଣୀ ରୂପେ ପୂଜିତ; ଯେତେବେଳେ ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ତ, ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ଅଗ୍ନିଜ୍ୱାଳା ବିଷ ନିଷ୍କ୍ରମଣ କରେ । ତାହାପରେ ରୁଦ୍ର ସଂକର୍ଷଣ ରୂପେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ ଏହି ତିନି ଲୋକକୁ ଉପସ୍ଥାପିତ କରନ୍ତି; ଶେଷ ନାଗ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି । ଶେଷ ତଳ ଲୋକର ମୂଳରେ ବସିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି, ପ୍ରଭାବ, ସ୍ୱରୂପ ଓ ରୂପକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ତାଙ୍କର ଫଣିର ମୁଣ୍ଡରେ ଥିବା ମଣିର ରଙ୍ଗରେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ରକ୍ତିମ ହୋଇଯାଏ; ସେ ମଣି ମାଳାରେ ଶୋଭିତ ଅଛନ୍ତି । ଅନନ୍ତ ଶେଷ ଯେତେବେଳେ ଦୀର୍ଘ ହୋଇ ମଦରେ ଚକ୍ଷୁ ଗୁଡିଗୁଡି କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କର ଭୟରେ କାଁପିଉଠେ; ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ସିଦ୍ଧ, କିନ୍ନର, ନାଗ ଓ ହସ୍ତୀମାନେ ତାଙ୍କର ଗୁଣର ସୀମା ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ତେଣୁ ସେ ଅନନ୍ତ ଅକ୍ଷୟ ନାମରେ ପରିଚିତ । ନାଗ କନ୍ୟାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଯେ ଚନ୍ଦନ ଲଗାନ୍ତି, ତାହା ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସର ବାତାସରେ ପୁନିପୁନି ଶୁଖିଯାଏ । ତାଙ୍କୁ ପୂଜି ମୁନି ଗର୍ଗ ତାରାଗଣଙ୍କ ଗୁପ୍ତତା ବୁଝିଥିଲେ; ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଫଳ ଜାଣିପାରିଥିଲେ । ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଗ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ, ଦେବ, ଦାନବ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସହିତ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି । ଏହା ପରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏହି ତଳରେ ରୌରବ ଆଦି ନରକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପାପୀମାନେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ଭୟଙ୍କର ନରକଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣ । ରୌରବ, ଶୂକର, ରୋଧ, ତନ, ବିଶାସନ, ମହାଜ୍ୱାଳା, ତପ୍ତକୁଢ଼ା, ମହାଲୋଭ, ବିମୋହନ, ରୁଧିରାନ୍ଧ, ବସତପ୍ତ, କ୍ରିମିଷ, କ୍ରିମିଭୋଜନ, ଅସିପତ୍ରବନ, କୃଷ୍ଣ, ଲାଲଭକ୍ଷ, ଦାରୁଣ, ପୁୟବାହ, ପାପ, ବହ୍ନିଜ୍ୱାଳା, ଅଧଃଶିର, ସଦଂଶ, କୃଷ୍ଣସୂତ୍ର, ତମସ, ଅବିଚି, ଶ୍ୱଭୋଜନ, ଅପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଅବିଚି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅତି ଭୟଙ୍କର ନରକ ଅଛି । ଏହି ଯମର ଦେଶ ଅତି ଭୟଙ୍କର, ଅସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି ଓ ବିଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏଠି ପାପ କାର୍ଯ୍ୟରେ ରତ ଲୋକମାନେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି । ଯିଏ ମିଥ୍ୟା ସାକ୍ଷୀ ଦେଉଛି, ପକ୍ଷପାତ କରୁଛି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁଛି, ସେ ରୌରବ ନରକକୁ ଯାଏ । ଯିଏ ଗର୍ଭହତ୍ୟା କରେ, ନଗର ଧ୍ୱଂସ କରେ, ଗାଈ ହତ୍ୟା କରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟର ପ୍ରାଣ ନଷ୍ଟ କରେ, ସେ ଭୟଙ୍କର ରୌରବ ନରକକୁ ପତିତ ହୁଏ । ମଦ୍ୟପାନୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାକାରୀ, ଚୋର, ସୁନା ଚୋର କିମ୍ବା ଏମାନେ ସହିତ ସଂଗ କରୁଥିବା ଲୋକ ଶୂକର ନରକକୁ ଯାନ୍ତି । ଯିଏ କ୍ଷତ୍ରିୟ କିମ୍ବା ବୈଶ୍ୟକୁ ହତ୍ୟା କରେ, ଗୁରୁପତ୍ନୀ ସହିତ ଅପରାଧ କରେ, ଭଉଣୀ ସହିତ ଅପରାଧ କରେ କିମ୍ବା ରାଜସେବକ ହତ୍ୟା କରେ, ସେ ତପ୍ତ କୁଢ଼ା ନରକକୁ ପତିତ ହୁଏ । ମଧୁ ବିକ୍ରେତା, ଦଣ୍ଡିତ ଅପରାଧୀ ରକ୍ଷକ, ସିଂହ ରୋମ ବିକ୍ରେତା କିମ୍ବା ଭୋଜନ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ଲୋକ ତାପ୍ତ ଧାତୁରେ ପତିତ ହୁଏ । ଯିଏ ଜଣେ ଝିଅ କିମ୍ବା ବହୁଁ କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ସେ ମହାଜ୍ୱାଳା ନରକକୁ ପତିତ ହୁଏ । ଗୁରୁ ନିନ୍ଦା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଉପରେ ଅପବାଦ ଦେଉଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠି ପତିତ ହୁଅନ୍ତି । ଯିଏ ବେଦକୁ ବିକୃତ କରେ, ବେଦ ବିକ୍ରୟ କରେ କିମ୍ବା ନିଷିଦ୍ଧା ନାରୀ ସଂଗ ରତ, ସେ ଶବଳ ନରକକୁ ପତିତ ହୁଏ ।