ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାର୍ଷିମାନେ, ଏହି ବିଶ୍ୱର ଆକୃତି ଓ ଏହାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ରହସ୍ୟ ବିଷୟରେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଦ୍ୱୀପ ଓ ସାଗର ସମାନ ଆକାରର, ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦ୍ୱୀପ ଦୁଇଗୁଣା ଆକାରର। ସମସ୍ତ ସାଗରର ଜଳ ସଦା ଏକ ସମାନ ରହେ; ସେଠାରେ କେବେ କମିବା କିମ୍ବା ବଢିବା ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ମାଟିର ମାଟିରେ ଆଗ ଲାଗିଲେ ଜଳ ବାହାରୁ ନଯାଏ, ସେପରି ସାଗରରେ କେବେ ଅତିରିକ୍ତ କିମ୍ବା ଅଭାବ ହୁଏ ନାହିଁ। ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ ଓ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ, ସାଗରର ଜଳ କେବେ ବଢେ, କେବେ କମେ, କିନ୍ତୁ ସେ ମାପ କେବେ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରେ ନାହିଁ। ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ସମୟରେ, ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ସାଗରର ଜଳର ମାପ ଏକଶେ ପନ୍ଦର ଅଙ୍ଗୁଳ ହୁଏ। ଏହିପରି ସାଗରର ଜଳର ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ଦେଖାଯାଏ। ପଦ୍ମଦ୍ୱୀପରେ ତ ଖାଦ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ସେଠାରେ ଲୋକମାନେ ସଦା ଷଡ୍ରସ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ଓ ମଧୁର ଜଳର ଚାରିପାଖରେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ପରେ ଦୁଇଗୁଣା ବିସ୍ତୃତ ସୁବର୍ଣ୍ଣଭୂମି ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଜୀବ ନାହିଁ। ତା'ପରେ ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ ଅଛି, ଯାହା ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଉଚ୍ଚ। ସେହି ପର୍ବତ ଚାରିପାଖରେ ଅନ୍ଧକାର ଘେରି ରହିଛି। ଏହି ଅନ୍ଧକାରକୁ ଚାରିଦିଗରୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଖୋଲି ଆବୃତ କରିଛି। ଏହି ପୃଥିବୀ, ମହାବିପ୍ର, ପଞ୍ଚାଶି କୋଟି ବିସ୍ତୃତ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଖୋଲି ସହିତ, ଦ୍ୱୀପ ଓ ପର୍ବତ ସହିତ, ଏହା ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଜୀବର ଧାରକ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପୃଥିବୀ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆଧାର। ଏଭଳି ଭୂମିର ବିସ୍ତୃତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା, ଏବେ ଏହାର ଉଚ୍ଚତା ଶୁଣ, ଯାହା ସପ୍ତ ହଜାର ଯୋଜନ। ପାତାଳ ତଳର ଏକ ଏକ ଭାଗ ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ମାପର—ଅଟଳ, ବିଟଳ, ନିଟଳ, ସୁତଳ, ତଳାତଳ, ରସାତଳ, ଓ ପାତାଳ—ଏହି ସପ୍ତ ଭୂମିର ମାଟି କେଉଁଠି କଳା, କେଉଁଠି ଧଳା, କେଉଁଠି ଲାଲ, କେଉଁଠି ହଳଦିଆ, କେଉଁଠି ପାଉଁରି, କେଉଁଠି ପାଥର ଓ କେଉଁଠି ସୁବର୍ଣ୍ଣର। ଏଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଚମତ୍କାର ପ୍ରାସାଦରେ ଶୋଭିତ ଭୂମି ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଶତଶଃ ଦାନବ ଓ ଦୈତ୍ୟ ଜାତିର ଲୋକ ବସନ୍ତି। ବଡ଼ ଦେହୀ ନାଗମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠି ବସନ୍ତି। ନାରଦ କହିଛନ୍ତି, ପାତାଳ ଲୋକ ସ୍ୱର୍ଗଠାରୁ ଅଧିକ ଆନନ୍ଦମୟ। ସେଠାରୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ଲୋକମାନେ ଓଜ୍ୱଳ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଦେଖିଥାନ୍ତି। ନାଗମାନେ ପାତାଳରେ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି, ଏହି ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବ କନ୍ୟାମାନେ ଏହି ଲୋକକୁ ଅପୂର୍ବ ଭାବେ ଶୋଭିତ କରନ୍ତି, ଏହା ସମାନ କିଏ? ପାତାଳରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର କିରଣ ଆଲୋକ ଦେଉଛି, କିନ୍ତୁ ତାପ ନାହିଁ। ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା କେବଳ ଆଲୋକ ଦେଉଛି, ଶୀତଳତା ନାହିଁ। ଏଠାରେ ମଦୋନ୍ମତ ନାଗମାନେ ପ୍ରଚୁର ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ସମୟ ବିତିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାହାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠାରେ ମନୋହର ବନ, ନଦୀ, ହ୍ରଦ ଓ ପଦ୍ମସର ଅଛି। କୋକିଳ ଓ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷୀର ମନୋହର ଡାକ, ଅପୂର୍ବ ଅଳଙ୍କାର, ଅତି ରମ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗନ୍ଧ ଓ ଚନ୍ଦନ ଏଠି ଉପଭୋଗ କରାଯାଏ। ବୀଣା, ବାଁଶୀ, ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ଅନେକ ମଧୁର ଧ୍ୱନି ଏଠି ଶୁଣାଯାଏ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୈତ୍ୟମାନେ ସେମାନେ ଏହି ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଦୈତ୍ୟ, ନାଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନମାନେ ପାତାଳର ଏହି ଅନେକ ଭାଗରେ ବସନ୍ତି। ପାତାଳ ତଳେ ଅନ୍ଧକାର ରୂପୀ ବିଷ୍ଣୁ ବସିଛନ୍ତି। ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ଶେଷ ଅନନ୍ତଙ୍କର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେଉଁଠି ସିଦ୍ଧ, ଦେବତା, ଓ ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ଶେଷ ଅନନ୍ତ ହଜାର ମୁଣ୍ଡ ନେଇ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସ୍ୱାସ୍ତିକ ଓ ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ, ଏବଂ ହଜାର ମଣି ତାଙ୍କର ଫଣିରେ ଅଛି, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରନ୍ତି। ସେ ଜଗତ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଅସୁରମାନେ ଅଶକ୍ତ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ମଦରେ ଲାଲ ଏବଂ ସେ ସଦା ଏକ ଦାନ୍ତ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ମୁଣ୍ଡରେ ମୁକୁଟ ଓ ମାଳା ପିନ୍ଧି, ଧଳା ପାହାଡ଼ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ନୀଳବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଫଣିରେ ଧଳା ଚମକ ଓ ଗର୍ବରେ ଫୁଲି ଉଠିଛନ୍ତି। ସେ କୈଳାସ ପର୍ବତ ସଦୃଶ, ଝରଣା ଓ ମେଘରେ ଶୋଭିତ; ହାତରେ ହଳ ଓ ମୁସଳ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ନିଜ ତେଜ ଓ ବରୁଣୀ ରୂପରେ ପୂଜିତ, ବିପ୍ରଳୟକାଳେ ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ବିଷ ଅଗ୍ନି ନିସ୍କ୍ରମଣ କରେ। ତା'ପରେ ରୁଦ୍ର ସଂକର୍ଷଣ ରୂପେ ଉଦ୍ଭୂତ ହୋଇ ତିନି ଲୋକକୁ ଗ୍ରସନ୍ତି; ସେ ପୃଥିବୀକୁ ଚୂଡ଼ା ଭଳି ଉଠାଇ ଧରିଛନ୍ତି। ଶେଷ ପାତାଳ ମୂଳରେ ବସିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି, ପ୍ରଭାବ, ସ୍ୱରୂପ—ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କର ଫଣିର ମୁକୁଟର ରତ୍ନରେ ରକ୍ତିମ ହୁଏ, ଏହା ସେ ଅନନ୍ତଙ୍କର ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର। ସେ ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧି ଶୋଭିତ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ? ଅନନ୍ତ ଶେଷ ମଦରେ ଚକ୍ଷୁ ଘୁରାଇ ବିସ୍ତାର କଲେ, ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କର ଫଣିରେ ସମସ୍ତ ପର୍ବତ, ଜଳ ଓ ବନ ସହ କମ୍ପିତ ହୁଏ। ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ସିଦ୍ଧ, କିନ୍ନର, ନାଗ, ହସ୍ତୀ—କେହି ତାଙ୍କର ଗୁଣର ସୀମା ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ଅନନ୍ତ, ଅକ୍ଷୟ। ନାଗକନ୍ୟାମାନେ ଦେଇଥିବା ଚନ୍ଦନ ତାଙ୍କର ଶ୍ବାସର ବାତାସରେ ପୁଣିପୁଣି ଶୁଖିଯାଏ ଓ ଚାରିଦିଗକୁ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ତାଙ୍କୁ ପୂଜି ମହାମୁନି ଗର୍ଗ ନକ୍ଷତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଶକୁନ ଫଳ ତିନି ଜାଣିଥିଲେ; ଏହି ସର୍ବୋତ୍ତମ ନାଗ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ସମସ୍ତ ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ ସହିତ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ଏହା ପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ରୌରବ ଆଦି ନରକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପାପୀମାନେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ନରକଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ—ରୌରବ, ଶୂକର, ରୋଧ, ତନ, ବିଶାସନ, ମହାଜ୍ୱାଳା, ତପ୍ତକୁଡ୍ୟ, ମହାଲୋଭ, ବିମୋହନ, ରୁଧିରାନ୍ଧ, ବସତପ୍ତ, କ୍ରିମିଷ, କ୍ରିମିଭୋଜନ, ଅସିପତ୍ରବନ, କୃଷ୍ଣ, ଲାଲଭକ୍ଷ, ଦାରୁଣ—ଏହି ସମସ୍ତ ନରକରେ ପାପୀମାନେ ଯାନ୍ତି।