ସେହି ସାତଟି ଦ୍ବୀପରେ ଧର୍ମର କେବେ କ୍ଷୟ ହୁଏନାହିଁ, ସେଠାରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ଏବଂ କୌଣସି ସୀମା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ। ସେଠି ମାଗ, ମଗଧ, ମାନସ, ଓ ମଣ୍ଡଗ ନାମର ଜନଗୋଷ୍ଠୀ ବସବାସ କରନ୍ତି। ମାଗମାନେ ପ୍ରାୟଃ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମଗଧମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ମାନସମାନେ ବୈଶ୍ୟ ଓ ମଣ୍ଡଗମାନେ ଶୂଦ୍ର ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ। ଶାକଦ୍ବୀପରେ ବିଷ୍ଣୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରୂପେ ହରି ଭାବେ ବିରାଜମାନ ଅଛନ୍ତି। ସେଠି ଶିଷ୍ଟ ମନୋବୃତ୍ତି ଥିବା ଲୋକମାନେ ନିୟମ ମାନି ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଶାକଦ୍ବୀପ ପରେ ଚାରିପାଖରେ କ୍ଷୀରସାଗର ରହିଛି, ଏହି ସାଗର ଶାକଦ୍ବୀପ ସମାନ ପରିଧିରେ ଘେରି ରହିଛି। ଏହି ସାଗରକୁ ଘେରିଥିବା ପ୍ରଦେଶକୁ ପୁଷ୍କର ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ପୁଷ୍କର ଦ୍ବୀପ ଶାକଦ୍ବୀପ ଠାରୁ ଦୁଇ ଗୁଣା ବଡ଼ ଏବଂ ଏହା ସବନଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କର ମହା ଭୂମି ହେଲା। ଧାତକି ସେହିପରି ଦୁଇଟି ଅଞ୍ଚଳ ପାଇଥିଲେ, ଦୁହିଁଟିର ନାମ ଧାତକିଖଣ୍ଡ। ଏଠାରେ ମାନସୋତ୍ତର ପର୍ବତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହା ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବୃତ୍ତାକାର ରୂପେ ଅଛି। ଏହା ପଞ୍ଚାଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସମାନ ପ୍ରସ୍ଥ ରଖିଛି। ଏହି ପର୍ବତ ପୁଷ୍କରଦ୍ବୀପକୁ ମଧ୍ୟରୁ ଭାଗ କରିଛି, ତେଣୁ ଦୁଇଟି ଅଞ୍ଚଳ ଅଲଗା ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ଦୁଇ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ବୃତ୍ତାକାର ଏକ ମହା ପର୍ବତ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମାନବମାନେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚନ୍ତି। ସେମାନେ ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, ରାଗ ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ, ସେଠି କୌଣସି ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ୍ଚ ନାହିଁ, ହତ୍ୟା କିମ୍ବା ହତ୍ୟାକାରୀ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ସେଠି ଇର୍ଷ୍ୟା, ଦ୍ୱେଷ, ଭୟ, କ୍ରୋଧ, ଦୋଷ କିମ୍ବା ଲୋଭ ନାହିଁ। ବାହାରେ ମହା ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଭିତରେ ଧାତକିଖଣ୍ଡ ଅଛି। ମାନସୋତ୍ତର ପର୍ବତ ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସେବନ କରନ୍ତି। ପୁଷ୍କର ଦ୍ବୀପରେ ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ ନାହିଁ, ଦୁଇ ଅଞ୍ଚଳ ଥିବା ଏହି ଦ୍ବୀପରେ ନଦୀ କିମ୍ବା ପର୍ବତ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ମାନବ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପରି ଏକାକାର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏଠି କୌଣସି ବର୍ଣ୍ଣ ବା ଆଶ୍ରମ ନାହିଁ, ଧର୍ମାଚରଣ, ବେଦ ତିନିଟି, କୃଷି, ଦଣ୍ଡ, ବା ସେବା କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଇ ଅଞ୍ଚଳ ପୃଥିବୀର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ୱର୍ଗ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ, ଏଠି କାଳ ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ ଓ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ। ପୁଷ୍କର, ଧାତକିଖଣ୍ଡ ଓ ମହାବୀତରେ, ପୁଷ୍କରଦ୍ବୀପରେ ବଡ଼ ବଟବୃକ୍ଷ ଅଛି, ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପରମ ନିବାସ। ସେଠି ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ପୁଷ୍କର ଚାରିପାଖରେ ମାଠା ଜଳର ସାଗର ରହିଛି। ପୁଷ୍କରର ପରିମାଣ ଓ ପରିଧି ସମାନ, ଏଭଳି ସାତି ଦ୍ବୀପ ସାତି ସାଗର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି। ଦ୍ବୀପ ଓ ସାଗର ଦୁହିଁଟି ସମାନ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦ୍ବୀପ ଦୁଇ ଗୁଣା ବଡ଼। ସମସ୍ତ ସାଗରର ଜଳ ସଦା ସମାନ ରହିଥାଏ, କେବେ ଅଧିକ କିମ୍ବା କମି ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ମାଟିର ଭାଣ୍ଡରେ ଆଗ ଲାଗିଲେ ଜଳ ଓଉଠି ଯାଏନାହିଁ। ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓଦୟ-ଅସ୍ତମୟ ଓ ଶୁକ୍ଳ-କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ ସାଗରର ଜଳ 115 ଅଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣରେ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ପାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହି ସୀମା ଛାଡ଼େନାହିଁ। ପଦ୍ମଦ୍ବୀପରେ ଖାଦ୍ୟ ସ୍ୱତଃଫୁର୍ତ୍ତି ହୋଇ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଲୋକମାନେ ସଦା ଛଅ ରସର ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରନ୍ତି। ମାଠା ଜଳର ସାଗର ଚାରିପାଖରେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ। ତା’ପରେ ଦୁଇ ଗୁଣା ବଡ଼ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂମି ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଜୀବ ନାହିଁ। ଏଠାରୁ ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ ଆରମ୍ଭ, ଯାହା ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ଉଚ୍ଚ। ଏହି ପର୍ବତକୁ ଚାରିଦିଗରୁ ଅନ୍ଧକାର ଘେରି ରହିଛି। ସେହି ଅନ୍ଧକାରକୁ ଚାରିପାଖରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ତେଲା ଘେରି ରହିଛି। ଏହି ପୃଥିବୀ ପଞ୍ଚାଶ କୋଟି ବିସ୍ତୃତିରେ ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ତେଲା, ଦ୍ବୀପ, ପର୍ବତ ସହିତ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆଧାର ଭାବେ ଏହି ପୃଥିବୀ ଅଛି। ଏପରି ଭାବେ ପୃଥିବୀର ବିସ୍ତୃତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା; ଏବେ ତାହାର ଉଚ୍ଚତା ୭୦,୦୦୦ ଯୋଜନ ଅଟୁଟ ଅଛି। ପୃଥିବୀ ତଳେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତଳ ଦଶହଜାର ଯୋଜନ ରହିଛି—ଅଟଳ, ବିଟଳ, ନିତଳ, ସୁତଳ, ତଳାତଳ, ରସାତଳ ଓ ସପ୍ତମ ପାତାଳ। ସେଠି ମାଟି କଳା, ସ୍ୱେତ, ଲାଲ, ହଳଦିଆ, କଙ୍କରିଲା, ପାଥରିଆ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗର ଅଛି। ଏଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଅନେକ ଦାନବ ଓ ଦୈତ୍ୟ ଜନଗୋଷ୍ଠୀ ବସନ୍ତି। ବିଶାଳ ସର୍ପମାନେ ଏଠି ରହନ୍ତି, ଏହି ପାତାଳ ଲୋକକୁ ନାରଦ ଶ୍ୱର୍ଗଠାରୁ ଅଧିକ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ସେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ କହିଥିଲେ—ପାତାଳରୁ ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଲେ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ସର୍ପମାନଙ୍କ ଭୂଷଣ ପାତାଳକୁ ଶୋଭା ଦେଉଛି, ଦାନବ ଓ ଦୈତ୍ୟ କନ୍ୟାମାନେ ସେଠି ଅଳଙ୍କାର ଦେଉଛନ୍ତି। ପାତାଳରେ ମୁକ୍ତିପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସେଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାର କିରଣ ଆଲୋକ ଦେଉଥାଏ, କିନ୍ତୁ ତାପ କିମ୍ବା ଶୀତ ଦେଉନାହିଁ। ସେଠି ସର୍ପମାନେ ପ୍ରଚୁର ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ଉପଭୋଗ କରି ମସ୍ତ ଥାନ୍ତି। ସମୟ ଚାଲିଗଲା ବୋଲି ସେଠି ଦାନବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ। ସେଠି ମନୋରମ ଅରଣ୍ୟ, ନଦୀ, ହ୍ରଦ ଓ ପଦ୍ମସର ଅଛି। ଏପରି ଭାବେ, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପ, ସାଗର, ପର୍ବତ ଓ ତଳ ଭୂମିର ଅଦ୍ଭୁତ ବିବରଣୀ ପ୍ରଚୀନ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦିଆଯାଇଛି—ଏହା ଏକ ଦିବ୍ୟ, ଆଶ୍ଚର୍ୟଜନକ, ଏବଂ ପବିତ୍ର ପୃଥିବୀର ଅନନ୍ୟ ଚିତ୍ରଣ।