କୁଶଦ୍ୱୀପରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ, ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖିତ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ କରିଥିବାରୁ ଏବଂ ନିଜ ଅଧିକାର ଶେଷ ହୋଇଯିବା ପରେ, ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରୂପରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ்ୟାଜ୍ଞ କରି ନିଜ ଅଧିକାରର ଫଳ ଦେଇଥିବା ତୀବ୍ର କର୍ମଫଳକୁ ଦୂର କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ବିଦ୍ରୁମ, ହେମଶୈଳ, ଦ୍ୟୁତିମାନ୍, ପୁଷ୍ଟିମାନ୍, କୁଶେଶୟ, ହରି ଏବଂ ସପ୍ତମ ମନ୍ଦରାଚଳ—ଏହି ସାତି ପର୍ବତ ରହିଛି। ଏହି ଦ୍ୱୀପରେ ସାତି ନଦୀ ଅଛି—ଧୂତପାପା, ଶିବା, ପବିତ୍ରା, ସମ୍ମତି, ବିଦ୍ୟୁତ୍, ଅମ୍ଭା ଏବଂ ମହୀ। ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ପାପ ଦୂର କରେ। ଏହାଠାରେ ଅନେକ ଛୋଟ ନଦୀ ଓ ଝରଣା ମଧ୍ୟ ଅଛି। କୁଶଦ୍ୱୀପରେ 'କୁଶସ୍ତମ୍ଭ' ବୋଲି ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଘୀର ସାଗର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି। ଏହି ଘୀର ସାଗରକୁ କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ ଘେରିଛି। କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ କୁଶଦ୍ୱୀପର ଦୁଇଗୁଣା ବଡ଼। ଏଠାରେ ଦ୍ୟୁତିମାନଙ୍କ ସାତି ପୁଅ ରହନ୍ତି—କୁଶଗ, ମନ୍ଦଗ, ଉଷ୍ଣ, ପୀବର, ଅନ୍ଧକାରକ, ମୁନି ଓ ଦୁନ୍ଦୁଭି। ସେଠାରେ ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ସେବନ୍ତି। ଏହି ଦ୍ୱୀପର ପର୍ବତମାନଙ୍କ ନାମ—କ୍ରଉଞ୍ଚ, ବାମନ, ଅନ୍ଧକାରକ, ଦେବବ୍ରତ, ଧାମା, ପୁଣ୍ଡରୀକବନ, ଦୁନ୍ଦୁଭି ଓ ମହାଶୈଳ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବତ ପୂର୍ବପରି ଦ୍ୱିଗୁଣା ବଡ଼। ଏହି ଦ୍ୱୀପରେ ଲୋକମାନେ ଦେବମାନେ ସହ ବେପ୍ରେମରେ ବସନ୍ତି; ସମୃଦ୍ଧି, ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଓ ଖ୍ୟାତି ଅଛି। ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ଏଠାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବେ ବସନ୍ତି। ସେଠାରେ ସାତି ପ୍ରମୁଖ ନଦୀ ଏବଂ ଅନେକ ଛୋଟ ଝରଣା ଅଛି—ଗୌରୀ, କୁମୁଦ୍ବତୀ, ସନ୍ଧ୍ୟା, ରାତ୍ରି, ମନୋଜବ, ଖ୍ୟାତି, ପୁଣ୍ଡରୀକ। ସେଠି ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପୁଷ୍କର ଆଦି ଭାବେ ଭଗବାନ୍ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଉପାସନା କରାଯାଏ। ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ, ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଉପାସନା ହୁଏ। କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ ଦହିର ସାଗର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି। ଏହି ସାଗର ଏବଂ କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ ପରିମାଣରେ ସମାନ। ପୁନି, ଏହି ସାଗରକୁ ଶାକଦ୍ୱୀପ ଘେରିଛି, ଯାହା କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପର ଦୁଇଗୁଣା ବଡ଼। ଏଠିର ରାଜା ଭବ୍ୟ, ଏକ ମହାପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଓ ଉତ୍ତମ ଆତ୍ମା। ସେ ନିଜ ସାତି ପୁଅ—ଜଳଦ, କୁମାର, ସୁକୁମାର, ମଣିରକ, କୁସମୋଦ, ମୋଦକି ଓ ମହାଦ୍ରୁମ—ଏମାନଙ୍କୁ ସାତି ଭାଗ ଦେଇଥିଲେ। ସେଠି ସାତି ପର୍ବତ ଅଛି—ଉଦୟଗିରି, ଜଳଧରା, ରୈବତକ, ଶ୍ୟାମ, ଅମ୍ଭୋଗିରି, ଅସ୍ତିକେୟ, ରମ୍ୟ ଓ କେଶରୀ। ଏଠିରେ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ଶାକ ବୃକ୍ଷ ଅଛି, ଯାହାକୁ ସିଦ୍ଧ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସେବନ୍ତି। ଏହି ବୃକ୍ଷର ପତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ବାତାସ ଛୁଇଁଲେ ଅତିଶୟ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ। ସେଠି ସମସ୍ତ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ପବିତ୍ର ଲୋକ, ଭୟ ଓ ରୋଗ ଶୂନ୍ୟ ଭାବେ ବସନ୍ତି। ଏଠି ସଫଳ ଓ ପବିତ୍ର ନଦୀ ଅଛି—ସୁକୁମାରୀ, କୁମାରୀ, ନଳିନୀ, ରେଣୁକା, ଇକ୍ଷୁ, ଧେନୁକା, ଗଭସ୍ତି, ସପ୍ତମୀ—ଏବଂ ଅନେକ ଛୋଟ ଝରଣା। ଏଠି ଶତାଧିକ ପର୍ବତ ଅଛି; ଜଳଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳବାସୀ ଏହି ନଦୀର ଜଳ ଆନନ୍ଦରେ ପିଉନ୍ତି। ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଧର୍ମରେ ଅନୁଗୃହୀତ। ସେଠି ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଆସୁଥିବା ପବିତ୍ର ନଦୀ ଅଛି। ଏଠି କେବେ ଧର୍ମର ଅବନତି, ଅତିରିକ୍ତ ଖୁସି କିମ୍ବା ଦୁଃଖ, କିମ୍ବା ସୀମା ଉଲ୍ଲଂଘନ ହୁଏନାହିଁ। ଏଠିରେ ମଗ, ମଗଧ, ମନସ, ମନ୍ଦଗ ନାମକ ଜନମାନ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; ମଗମାନେ ଅଧିକଂଶ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମଗଧମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ମନସମାନେ ବୈଶ୍ୟ, ମନ୍ଦଗମାନେ ଶୂଦ୍ର। ଏଠି ଶାକଦ୍ୱୀପରେ ବିଷ୍ଣୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରୂପରେ ହରି ଭାବେ ବିରାଜମାନ୍। ଏଠି ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧିରେ ଶିଷ୍ଟ ମନ ଥିବା ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ଶାକଦ୍ୱୀପ ପରେ, ସମସ୍ତ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦୁଧର ସାଗର ଅଛି, ଯାହା ଶାକଦ୍ୱୀପ ପରିମାଣରେ। ଏହି ସାଗରକୁ ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପ ଘେରିଛି, ଯାହା ଶାକଦ୍ୱୀପର ଦୁଇଗୁଣା ବଡ଼ ଏବଂ ସବନଙ୍କ ପୁଅଙ୍କର ମହା ଅଞ୍ଚଳ ହୋଇଥିଲା। ଧାତକି ନାମକ ଦୁଇଟି ଅଞ୍ଚଳ ଏଠି ଥିଲା, ଏକ ଅନ୍ୟ ମହାଅଞ୍ଚଳ ଥିଲା ଧାତକୀଖଣ୍ଡ। ଏଠି ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ପର୍ବତ ମାନସୋତ୍ତର ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯାହା ମଧ୍ୟରେ ବୃତ୍ତାକାରରେ ଥିଲା। ଏହି ପର୍ବତ ୫୦,୦୦୦ ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସମାନ ଚଉଡ଼ା। ଏହି ପର୍ବତ ପୁଷ୍କରଦ୍ୱୀପକୁ ମଧ୍ୟରେ ବିଭକ୍ତ କରେ, ଏହିପରି ଦୁଇଟି ଅଞ୍ଚଳ ଅଲଗା ହୋଇଯାଇଛି। ଏହିପରି ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଓ ସାଗରମାଳାର ଅଦ୍ଭୁତ ବିବରଣୀ ଏହି ପବିତ୍ର ପୁରାଣରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।