ଏକ ସମୟର କଥା, ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ଏକ ପବିତ୍ର ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଉଛି—ଭାରତ ଭୂମିର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଏବଂ ଅଂଶିକ ଭାବରେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ସ୍ଥିତି ନେଇଛନ୍ତି; ସେମାନେ ଯଜ୍ଞ, ଯୁଦ୍ଧ, ବ୍ୟବସାୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିମଗ୍ନ ଅଛନ୍ତି। ହିମାଳୟ ପାଦରୁ ଶତଦ୍ରୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ଓ ଅନ୍ୟ ନଦୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏହିପରି ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତିରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଥିବା ଅନ୍ୟ ନଦୀମାନେ ପାରିୟାତ୍ର ପାଦରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛନ୍ତି। ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାଦରୁ ନର୍ମଦା, ସୁରମା ଓ ଅନ୍ୟ ନଦୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି; ତାପି, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ନିର୍ବିନ୍ଧ୍ୟା ଏବଂ କାବେରୀ ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ। ଋକ୍ଷ ପାଦରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିବା ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମା, ରଥୀ, କୃଷ୍ଣା, ବେଣୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ନଦୀମାନେ ପାପ ନାଶକ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସହ୍ୟ ପାହାଡ଼ରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିବା ନଦୀମାନେ ଭୟ ଓ ପାପ ଦୂର କରନ୍ତି; ମଲୟ ପାହାଡ଼ରୁ କୃତମାଳା ଓ ତାମ୍ରପର୍ଣୀ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ। ମହେନ୍ଦ୍ର ପାହାଡ଼ରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିବା ଋଷିକୁଳ୍ୟା, କୁମାରା ଓ ଅନ୍ୟ ନଦୀମାନେ ସ୍ମରଣୀୟ; ଶୁକ୍ତିମତ୍ ପାହାଡ଼ରୁ ଋଷିକୁଳ୍ୟା, କୁମାରା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହି ନଦୀମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶାଖା ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହଜାର ହଜାର ଅନ୍ୟ ନଦୀ ଅଛି; ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କୁରୁ, ପଞ୍ଚାଳ, ମଧ୍ୟଦେଶ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜନମାନେ ବସବାସ କରନ୍ତି। ପୂର୍ବ ଅଞ୍ଚଳରେ କାମରୂପ, ପୌଣ୍ଡ୍ର, କଳିଙ୍ଗ, ମଗଧ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭୂମିରେ ଲୋକମାନେ ବସନ୍ତି। ଏହିପରି, ସୌରାଷ୍ଟ୍ର, ଶୂଦ୍ର, ଆଭୀର, ଅର୍ବୁଦ, ମାରୁକ, ମାଳବ ଏବଂ ପାରିୟାତ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନେ ବସନ୍ତି। ସୌଭୀର, ସୈନ୍ଧବ, ଶାଳ୍ବ, ଶାକଳ, ମଦ୍ର, ରାମ, ଅମ୍ବଷ୍ଠ, ପାରସୀକ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନମାନେ ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କ ଜଳ ପାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହାର ତଟରେ ଅନନ୍ଦ ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ବସନ୍ତି। ଭାରତ ଭୂମିରେ ଲୋକମାନେ ଅନେକ ଯୁଗରୁ ବସନ୍ତି—କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର, କଳି ଏଠାରେ ଘଟେ; ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହି ଯୁଗ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ତପସ୍ୱୀମାନେ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି, ଯଜ୍ଞ କରାଯାଉଛି, ଦାନ ଦିଆଯାଉଛି ପରଲୋକ ଲାଗି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ। ଜମ୍ବୁଦ୍ବୀପରେ ପୁରୁଷ ଯଜ୍ଞରେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଦ୍ବୀପରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଭାରତ ଜମ୍ବୁଦ୍ବୀପରେ ସବୁଠୁ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ, କାରଣ ଏହା କର୍ମ ଭୂମି; ଅନ୍ୟ ଦ୍ବୀପମାନେ ଭୋଗ ଭୂମି। ଏଠାରେ ହଜାର ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ ଏକାଧିକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କେବେ କେବେ ମାନବ ଜନ୍ମ ମିଳେ। ଦେବମାନେ ଗୀତ ଗାନ୍ତି, 'ଭାରତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଯେଉଁମାନେ ମାନବ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ଏହି ଭୂମି ହେବା ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷର କାରଣ ଓ ଆଶ୍ରୟ।' ଯେଉଁମାନେ କର୍ମ ଓ ତାହାର ଫଳ ତ୍ୟାଗ କରି, ସେଗୁଡିକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରନ୍ତି, ଅନନ୍ତ କର୍ମର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ପାଇ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ବିଳୟକୁ ଯାନ୍ତି। ଆମେ ଜାଣିଛୁ, କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳିଥିବା ଶେଷ ହେଲେ ଦେହର ବନ୍ଧନ ଆସେ; ଭାରତରେ ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏହି ଜମ୍ବୁଦ୍ବୀପ ନଉ ଅଞ୍ଚଳ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି; ଏହାର ବିସ୍ତାର ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ। ଏହାକୁ ଘେରି ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ଦୁଗ୍ଧ ସମୁଦ୍ର ଚକ୍ରାକାର ଭାବରେ ବାହାରେ ଅଛି। ଯେପରି ଜମ୍ବୁ ଦ୍ବୀପ ଲବଣ ସମୁଦ୍ରରେ ଘେରାଯାଇଛି, ସେପରି ଲବଣ ସମୁଦ୍ରକୁ ଘେରି ଥିବା ପ୍ଲକ୍ଷ ଦ୍ବୀପ ଅଛି। ଜମ୍ବୁଦ୍ବୀପର ବିସ୍ତାର ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ, ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ବୀପର ବିସ୍ତାର ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ। ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ବୀପର ରାଜା ମେଧାତିଥିଙ୍କ ଏଯାଁ ସପ୍ତ ପୁଅ ଥିଲେ—ଶାନ୍ତଭୟ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ, ଶିଶିର, ସୁଖୋଦୟ, ଆନନ୍ଦ, ଶିବ, କ୍ଷେମକ, ଧ୍ରୁବ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡିକ—ପୂର୍ବରେ ଶାନ୍ତଭୟ, ତାପରେ ଶିଶିର, ସୁଖଦ, ଆନନ୍ଦ, ଶିବ, କ୍ଷେମକ, ଧ୍ରୁବ। ସେମାନଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳ ସୀମା ଉପରେ ପାହାଡ଼ ଅଛି—ଗୋମେଦ, ଚନ୍ଦ୍ର, ନାରଦ, ଦଣ୍ଡୁଭି, ସୋମକ, ସୁମନା, ବୈଭ୍ରାଜ। ଏହି ପାହାଡ଼ ଓ ଭୂମିରେ ଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ସହିତ ନିର୍ମଳ ଲୋକମାନେ ବସନ୍ତି। ଏହି ଭୂମିରେ ଲୋକମାନେ ବୀର, ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗ ନାହିଁ, ସଦା ଆନନ୍ଦ ଅଛି। ସେଠାରେ ସପ୍ତ ନଦୀ ଅଛି—ଅନୁତପ୍ତା, ଶିଖା, ବିପ୍ରାଶା, ତ୍ରିଦିବା, କ୍ରମୁ, ଅମୃତା, ସୁକୃତା—ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କ ନାମ ଶୁଣିଲେ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଏହିପରି ମୁଖ୍ୟ ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ଅଛି, ତଥା ଅନେକ ଛୋଟ ନଦୀ ପାହାଡ଼ ଅଛି। ସେଠାରେ ଲୋକମାନେ ଏହି ନଦୀର ଜଳ ସଦା ଆନନ୍ଦରେ ପାନ କରନ୍ତି; ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ନଦୀ ଉପରୁ ତଳକୁ ଯାଉଛି, ଉପରକୁ ଯାଉନ୍ତି ନାହିଁ। ସପ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଯୁଗ ଭାଗ ନାହିଁ, ସଦା ତ୍ରେତା ଯୁଗ ରହିଥାଏ। ପ୍ଲକ୍ଷ ଓ ଶାକଦ୍ବୀପରେ ଲୋକମାନେ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ବର୍ଷ ରୋଗ ନାହିଁ, ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ଧର୍ମ ଚତୁର୍ଧା, ଵର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଭାଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଚାରି ଵର୍ଣ୍ଣ ଅଛି—ଆର୍ୟକ, କୁରୁ, ବିବିଶ୍ୱ, ଭାବିନ; ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର। ଏହି ଦ୍ବୀପର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ପ୍ଲକ୍ଷ ବୃକ୍ଷ ଅଛି, ଜମ୍ବୁ ବୃକ୍ଷ ସମାନ; ଏହି ଦ୍ବୀପର ନାମ ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ବୀପ ଏହି ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି। ସେଠାରେ ଆର୍ୟକ ଆଦି ଵର୍ଣ୍ଣମାନେ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ନିର୍ମାତା, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ହରି ସେଠାରେ ସୋମ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।