ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଠାରେ ଲୋକମାନଙ୍କର ଆୟୁ ଦଶ ହଜାର କିମ୍ବା ବାର ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଥିର ଥାଏ। ସେଠି କେବେ ଭୂମିର ଦୁଃଖ, ଭୁକ୍ତିମାନ୍ୟ ବା ତୃଷ୍ଣା ନାହିଁ। ସେଠି କୃତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗର ଧାରଣା ନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱୀପରେ ସାତଟି ମହାପର୍ବତ ଅଛି, ଏବଂ ଏଠାରୁ ଶତଶଃ ନଦୀ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ସମୁଦ୍ରର ଉତ୍ତରେ ଓ ହିମାଲୟର ଦକ୍ଷିଣେ ଥିବା ଏହି ଭୂମିକୁ ଭାରତ ଭଳି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଭାରତ ବଂଶୀୟମାନେ ବସିଥାନ୍ତି। ଏହି ଭାରତ ଭୂମି ନବ ହଜାର ଯୋଜନା ଚଉଡ଼ା, ଏହା କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର—ଏଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଚାହିଲେ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି। ମହେନ୍ଦ୍ର, ମଲୟ, ସାହ୍ୟ, ଶୁକ୍ତିମାନ୍, ଋକ୍ଷ, ବିନ୍ଧ୍ୟ, ଓ ପାରିୟାତ୍ର—ଏହି ସାତଟି ପର୍ବତ ଏଠାରେ ପ୍ରଧାନ। ଏଠାରୁ କେହି ସ୍ୱର୍ଗ, କେହି ମୋକ୍ଷ, କିମ୍ବା ପଶୁ ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏଠାରୁ ବାହାରେ କେଉଁଠିଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ନାହିଁ। ଏହି ଭାରତ ଭୂମିର ନଉଟି ଭାଗ ଅଛି—ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୱୀପ, କାସେତୁମା, ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣ, ଗଭସ୍ତିମାନ୍, ନାଗଦ୍ୱୀପ, ସୌମ୍ୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବାରୁଣ, ଏବଂ ନବମ ଭାଗ ହେଉଛି ସମୁଦ୍ରପରିବୃତ ଦ୍ୱୀପ। ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଦକ୍ଷିଣରୁ ଉତ୍ତରକୁ ହଜାର ଯୋଜନା ଲମ୍ବା। ପୂର୍ବରେ କିରାତ, ପଶ୍ଚିମରେ ଯବନ ରହନ୍ତି। ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ କିଛି ଶୂଦ୍ର ବସିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ, ଯୁଦ୍ଧ, ବ୍ୟବସାୟ ଓ ଅନ୍ୟ କର୍ମରେ ନିୟୋଜିତ। ହିମାଲୟ ପାଦରୁ ଶତଦ୍ରୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ, ପାରିୟାତ୍ରରୁ ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତିରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଅନେକ ନଦୀ ଉଦ୍ଭବ। ବିନ୍ଧ୍ୟରୁ ନର୍ମଦା, ସୁରମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ତାପୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ନିର୍ବିନ୍ଧ୍ୟା, ଏବଂ ପ୍ରମୁଖ କାଭେରୀ ଉଦ୍ଭବ। ଋକ୍ଷ ପର୍ବତରୁ ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମା, ରଥୀ, କୃଷ୍ଣା, ୱେଣୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାପହର ନଦୀ ଉଦ୍ଭବ। ସାହ୍ୟ ପର୍ବତରୁ ଉଦ୍ଭବ ନଦୀମାନେ ପାପ ଓ ଭୟ ଦୂର କରନ୍ତି; ମଲୟରୁ କୃତମାଳା ଓ ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣୀ ପ୍ରମୁଖ। ମହେନ୍ଦ୍ର ଓ ଶୁକ୍ତିମତ ପର୍ବତରୁ ଋଷିକୁଳ୍ୟା, କୁମାରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଦୀ ଉଦ୍ଭବ। ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କ ଉପନଦୀ ସହିତ ହଜାର ହଜାର ଅଛି। ଏଠାରେ କୁରୁ, ପଞ୍ଚାଳ, ମଧ୍ୟଦେଶୀୟ, ପୂର୍ବଦେଶୀୟ, କାମରୂପ, ପୌଣ୍ଡ୍ର, କଳିଙ୍ଗ, ମଗଧ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶର ଲୋକ ବସନ୍ତି। ସୌରାଷ୍ଟ୍ର, ଶୂଦ୍ର, ଆଭୀର, ଅର୍ବୁଦ, ମାରୁକ, ମାଳବ ଓ ପାରିୟାତ୍ରବାସୀ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ସଉଭୀର, ସଇନ୍ଧବ, ଶାଲ୍ବ, ଶାକଳ, ମଦ୍ର, ରାମ, ଅମ୍ବଷ୍ଠ, ପାରସୀକ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଏହି ନଦୀର ପାଣି ପିଇ ତାଙ୍କ ତଟରେ ସୁଖ ସମୃଦ୍ଧିରେ ବସନ୍ତି। ଭାରତଭୂମିରେ କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର, କଳି ଯୁଗ ଅଛି; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେଶରେ ନୁହେଁ। ଏଠି ତପସ୍ବୀମାନେ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି, ଯଜ୍ଞ କରାଯାଏ, ଦାନ ଦିଆଯାଏ ଏବଂ ପରଲୋକ ଲାଗି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ। ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପରେ, ପୁରୁଷସୂକ୍ତ ଆଧାରିତ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ; ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱୀପମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ଏଠି ଭାରତ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, କାରଣ ଏହା କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର, ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଭୋଗକ୍ଷେତ୍ର। ଏଠି ହଜାର ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ କେବେ କେବେ ପୁଣ୍ୟରେ ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ମିଳେ। ଦେବମାନେ ଗୀତ ଗାନ୍ତି—"ଧନ୍ୟ ସେମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଭାରତରେ ମନୁଷ୍ୟ ହେଇ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, କାରଣ ଏହି ଦେଶ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷର କାରଣ ଓ ନିବାସ।" ଯେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର ଫଳକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ କରି ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପରିଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଅନନ୍ତରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଗ ଦାୟକ କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ ଦେହ ବନ୍ଧନ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଯେଉଁମାନେ ଭାରତରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ଧନ୍ୟ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏହି ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ନଉ ଭାଗ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି; ଏହା ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନା ବ୍ୟାପକ। ଏହାକୁ ଘେରି ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନା ଚଉଡ଼ା ଦୁଗ୍ଧସାଗର ବୃତ୍ତାକାରରେ ବିଛିତି। ଯେପରି ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ବେଷ୍ଟିତ, ସେପରି ଲବଣସାଗରକୁ ଘେରି ଥିବା ପ୍ଲକ୍ଷ ଦ୍ୱୀପ ଅଛି। ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନା, ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନା ବ୍ୟାପକ। ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପରେ ମେଧାତିଥିଙ୍କ ସାତପୁଏ ଥିଲେ—ଶାନ୍ତଭୟ, ଶିଶିର, ସୁଖୋଦୟ, ଆନନ୍ଦ, ଶିବ, କ୍ଷେମକ, ଧ୍ରୁବ। ଏହି ସାତଜଣେ ସେଠି ରାଜ୍ୟ କଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାଗର ନାମ—ପୂର୍ବରେ ଶାନ୍ତଭୟ, ତାପରେ ଶିଶିର, ସୁଖଦ, ଆନନ୍ଦ, ଶିବ, କ୍ଷେମକ, ଧ୍ରୁବ। ସେମାନଙ୍କ ସୀମା ପର୍ବତରେ ଚିହ୍ନଟ। ସେହି ସାତ ପର୍ବତ—ଗୋମେଦ, ଚନ୍ଦ୍ର, ନାରଦ, ଦଣ୍ଡୁଭି, ସୋମକ, ସୁମନା, ଓ ବୈଭ୍ରାଜ। ଏହି ମନୋହର ପର୍ବତ ଓ ଦେଶରେ ନିଷ୍ପାପ ଲୋକ ଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସହିତ ବସନ୍ତି। ସେଠି ଲୋକମାନେ ପ୍ରବଳ, ଅମର; ଦୁଃଖ, ରୋଗ ନାହିଁ, ସଦା ସୁଖ ରହିଥାଏ।