ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଭଦ୍ରା ନଦୀ ସର୍ଣ୍ଣବ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଉଛି; ସେହିପରି ଅଲକାନନ୍ଦା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଭାରତ ଭୂମିକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ। ଏହି ନଦୀ ସାତ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଉଛି, ଏ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ; ଚକ୍ଷୁ ନଦୀ ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଅନ୍ୟ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଯାଉଛନ୍ତି। ଚକ୍ଷୁ ନଦୀ କେତୁମାଳ ଭୂମିକୁ ଅନୁସରି ପଶ୍ଚିମ ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ; ଭଦ୍ରା ନଦୀ ଉତ୍ତର ପାହାଡ଼ ଓ ଉତ୍ତର କୁରୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ। ଉତ୍ତର ସମୁଦ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରି ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ; ଅନିଳ ଓ ନିସାଧ, ମାଲ୍ୟବତ୍ ଓ ଗନ୍ଧମାଦନ ଦୁଇ ଦୁଇ ପାହାଡ଼ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରେ ମେରୁ ପର୍ବତ ଅଛି, ମାନେ ପଦ୍ମ ଡ଼ଣ୍ଡା ପରି ଆକୃତି; ଏଠି ଭାରତ, କେତୁମାଳ, ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଓ କୁରୁ ଭୂମି ଅଛି। ବିଶ୍ୱପର୍ବତର ପତ୍ରଗୁଡିକ ବାହାର ପରିସୀମା ପାହାଡ଼ରେ ଅଛି; ଜଠରା ଓ ଦେବକୁଟ ପର୍ବତ ଦୁଇଉ ହେଉଛି ପରିସୀମା ପାହାଡ଼। ଅନିଳ ଓ ନିସାଧ ପାହାଡ଼ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅଛି; ଗନ୍ଧମାଦନ ଓ କୈଳାଶ ପର୍ବତ ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଅଛି। ଏହି ପାହାଡ଼ଗୁଡିକ ଅଶୀ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; ନିସାଧ ଓ ପରିୟାତ୍ର ଦୁଇଉ ପରିସୀମା ପାହାଡ଼। ଏହି ଦୁଇ, ଅନିଳ ଓ ନିସାଧ, ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅଛି; ମେରୁ ପର୍ବତର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ସେମାନେ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଅଛି। ତ୍ରିଶୃଙ୍ଗ ଓ ଜରୁଧି ଉତ୍ତର ଦିଗର ପାହାଡ଼; ଏହି ଦୁଇ ପାହାଡ଼ ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଏକ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ଏପରି ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ମୁଁ ମେରୁ ପର୍ବତ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ପରିସୀମା ପାହାଡ଼ ଦୁଇ ଦୁଇ କରି ଚାରି ଦିଗରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ଏବଂ ମୁଁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିବା କେସରା ପର୍ବତ, ମେରୁର ଚାରି ଦିଗରେ, ଶୀତା ଆଦି ନାମରେ, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ବହୁତ ମନୋହର। ଏହି ପାହାଡ଼ର ଅନ୍ତଃପାତି ଉପତ୍ୟକା, ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣ ଗମନ କରନ୍ତି, ବହୁତ ଆକର୍ଷଣୀୟ; ଏଠି ପ୍ରାଚୀନ ଅଟବୀ ଅଛି। ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ବିଷ୍ଣୁ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ଦିର ଅଛି, ମାନବ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ଏହିଠାରେ ସଜାଇଥାନ୍ତି। ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ଏହି ମନୋହର ପାହାଡ଼ ଉପତ୍ୟକାରେ ଦିନ ରାତି ଖେଳ କରନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକ ପୃଥିବୀର ଶ୍ୱର୍ଗ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଏହିଠାରେ ଧର୍ମମାନେ ନିବାସ କରନ୍ତି; ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଏଠିକୁ ଶତ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚି ପାରନ୍ତିନାହିଁ। ଭଦ୍ରାଶ୍ୱରେ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ହୟଗ୍ରୀବ ରୂପେ ବସନ୍ତି, କେତୁମାଳରେ ବରାହ ରୂପେ, ଭାରତରେ କୂର୍ମ ରୂପେ ବସନ୍ତି। କୁରୁ ଭୂମିରେ ଗୋବିନ୍ଦ ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପେ ଅବିନାଶୀ ଭାବରେ ବସନ୍ତି; ହରି, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ତାଙ୍କର ବିଶ୍ୱରୂପ ଏ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ସେହି ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସମସ୍ତର ଆଧାର ଭାବେ ସେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ଏହି କିମ୍ପୁରୁଷ ଆଦି ଏଠି ଅଷ୍ଟ ଦିଗ ଅଛି। ଏହି ଦିଗରେ କେହି ଦୁଃଖ, କ୍ଳାନ୍ତି, ବିପଦ, ଭୋକର ଭୟ ନାହିଁ; ଲୋକମାନେ ସୁସ୍ଥ, ନିର୍ବିଗ୍ନ, ଦୁଃଖର ଅସ୍ପର୍ଶ। ସେମାନଙ୍କର ଆୟୁ ଦଶ ଓ ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ହେଉଛି; ଏଠି ଭୂମିରେ ଭୋକ, ତିର୍ଷ୍ଣା ଭଳି ପୃଥିବୀର ଦୁଃଖ ନାହିଁ। ଏଠି କୃତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗର ଧାରଣା ନାହିଁ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ସାତ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଏବଂ ତାଠୁ ଶତ ଶତ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ। ସମୁଦ୍ରର ଉତ୍ତର ଓ ହିମାଳୟର ଦକ୍ଷିଣରେ ଭାରତ ଭୂମି ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଭାରତ ର ବଂଶ ନିବାସ କରନ୍ତି। ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଏହି ଭୂମି ନଉ ହଜାର ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା; ଏହି କର୍ମଭୂମି, ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ପାଇପାରିବେ। ମହେନ୍ଦ୍ର, ମାଲୟ, ସାହ୍ୟ, ଶୁକ୍ତିମାନ୍, ଋକ୍ଷ, ବିନ୍ଧ୍ୟ, ପରିୟାତ୍ର—ଏହି ସାତ ମୁଖ୍ୟ ପାହାଡ଼ ଏଠି ଅଛି। ଏଠାରୁ କେହି ଶ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ କିମ୍ବା ପଶୁ ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ନରକକୁ ଯାଇପାରନ୍ତି, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ। ଏଠାରୁ ଶ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ କିମ୍ବା ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ପାଇପାରିବେ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର କର୍ମଭୂମି ନିର୍ମିତ ନାହିଁ। ଏବେ ଭାରତ ଭୂମିର ନଉ ଭାଗ ବିଷୟରେ ଶୁଣ: ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୱୀପ, କାସେତୁମା, ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣ, ଗଭସ୍ତିମାନ୍, ନାଗଦ୍ୱୀପ, ସୌମ୍ୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଓ ବାରୁଣ; ଏହି ନଉଟି ଭିତରେ ନବମଟି ଅଟା ଅଛି, ଯାହା ସମୁଦ୍ରରେ ଘିରିଛି। ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଦକ୍ଷିଣରୁ ଉତ୍ତର ୧୦୦୦ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା; ପୂର୍ବ ଦିଗରେ କିରାତମାନେ ରହନ୍ତି, ପଶ୍ଚିମରେ ଯବନମାନେ ଅଛନ୍ତି। ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ କିଛି ଶୂଦ୍ର ନିବାସ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ, ଯୁଦ୍ଧ, ବ୍ୟବସାୟ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ। ସତଦ୍ରୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ଓ ଅନ୍ୟ ନଦୀ ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ ତଳ ଉତ୍ପନ୍ନ; ପରିୟାତ୍ରରୁ ଅନ୍ୟ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତିରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି, ମୁନି। ନର୍ମଦା, ସୁରମା ଓ ଅନ୍ୟ ନଦୀ ବିନ୍ଧ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ତାପି, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ନିର୍ବିନ୍ଧ୍ୟା, କାବେରୀ ପ୍ରମୁଖ ନଦୀ ଅଛି। ଏହି ନଦୀ ଋକ୍ଷ ପାହାଡ଼ ତଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ପାପ ନିବାରଣରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ: ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମା, ରଥୀ, କୃଷ୍ଣା, ବେଣୀ ଓ ଅନ୍ୟ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ସାହ୍ୟ ପାହାଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନଦୀ ପାପ ଓ ଭୟ ନିବାରଣରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ମାଲୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କୃତମାଳା ଓ ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣୀ ଏଠିରେ ଅଛି। ମହେନ୍ଦ୍ର ପାହାଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଋଷିକୁଳ୍ୟା, କୁମାରା ଓ ଅନ୍ୟ ନଦୀ ସ୍ମରଣୀୟ; ଏହି ଋଷିକୁଳ୍ୟା ଓ କୁମାରା ଶୁକ୍ତିମତ୍ ପାହାଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହି ନଦୀ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଉପନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ହଜାର ହଜାର ଅଛି; ଏହି ଭୂମିରେ କୁରୁ, ପଞ୍ଚାଳ ଓ ମଧ୍ୟ ଭୂମିର ଲୋକମାନେ ବସନ୍ତି। ଏହିପରି, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ କାମରୂପ, ପୌଣ୍ଡ୍ର, କଳିଙ୍ଗ, ମଗଧ ଓ ସମସ୍ତ ଦକ୍ଷିଣ ଭୂମିର ଲୋକମାନେ ନିବାସ କରନ୍ତି। ସୌରାଷ୍ଟ୍ର, ଶୂଦ୍ର, ଆଭୀର, ଅର୍ବୁଦ, ମାରୁକ, ମାଳବ ଓ ପରିୟାତ୍ର ଭୂମିର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ସୌଭୀର, ସୈନ୍ଧବ, ଶାଲ୍ବ, ଶାକଳରେ ରହୁଥିବା ଲୋକ, ମଦ୍ର, ରାମ, ଅମ୍ବଷ୍ଠ, ପାରସୀକ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଏହି ଭୂମିରେ ବସନ୍ତି।