ମେରୁ ପର୍ବତ ପରିବେଷ୍ଟିତ ଦିଗଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ, ପ୍ରଥମେ ଚାରିଟି ଦିବ୍ୟ ସରୋବର—ଅରୁଣୋଦ, ମହାଭଦ୍ର, ଅସିତୋଦ ଓ ସମାନସମ—ଏହି ସବୁ ଦେବତାମାନେ ସଦା ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ମେରୁ ର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ, ଶାନ୍ତବାନ, ଚକ୍ରକୁଞ୍ଜ, କୁରରୀ ଓ ମାଲ୍ୟବାନ, ଏବଂ ଏହାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଥିବା ବୈକଙ୍କ—ଏହି ସବୁ କେସରାଚଳ ପର୍ବତ ଅଛନ୍ତି। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ, ତ୍ରିକୂଟ, ଶିଶିର, ପତଙ୍ଗ, ରୁଚକ ଓ ନିଷଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପର୍ବତମାନେ କେସରପର୍ବତ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। ପଶ୍ଚିମରେ ଶିଖିବାସ, ସବୈଦୂର୍ୟ, କପିଳ ଓ ଗନ୍ଧମାଦନ, ଏବଂ ଜାନୁଧି ଏଠାରେ ପ୍ରଧାନ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। ମେରୁ ସାମିପ୍ୟରେ, ଜଠର ଆଦି ଦିଗରେ ଅନେକ ପର୍ବତ—ଶଂଖକୂଟ, ଋଷଭ, ହଂସ, ନାଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—ଅଛନ୍ତି। ଉତ୍ତର ଦିଗରେ କେସରାଚଳମାନେ କାଳଞ୍ଜର ଆଦି ନାମରେ ଅଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ଏକ ବିଶାଳ ନଗର ଅଛି। ମେରୁ ଉପରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦିବ୍ୟ ଆକାଶରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ନଗର ଅଛି, ଯାହା ଆଠୋଟି ଦିଗ ଓ ମଧ୍ୟଦିଗରେ ବିସ୍ତୃତ। ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଗରଗୁଡ଼ିକ ଅଛି, ଯାହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳକୁ ପ୍ରବାହିତ। ବ୍ରହ୍ମାନଗରକୁ ଘେରି, ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ଆକାଶରୁ ପଡ଼ିଲା; ସେଠାରେ ପଡ଼ି ଚାରି ଦିଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା। ଏହି ଚାରି ଧାରା—ଶିତା, ଅଳକାନନ୍ଦା, ଚକ୍ଷୁଷ ଓ ଭଦ୍ରା। ପ୍ରଥମେ ଶିତା ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ ପର୍ବତରୁ ପର୍ବତକୁ ବହିଥାଏ। ତାପରେ, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଭଦ୍ରା ସର୍ଣ୍ଣବ ସାଗରକୁ ଯାଏ; ଏହିପରି ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗରେ ଅଳକାନନ୍ଦା ଭାରତ ଭୂମିକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ। ସେଠାରୁ ସେ ସାତ ଶାଖାରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ସାମୁଦ୍ରିକ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯାଏ; ଚକ୍ଷୁଷ ପଶ୍ଚିମ ପର୍ବତ ଅଟକାଇ, କେତୁମାଳ ଭୂମିକୁ ଅନୁସରି ମଧ୍ୟ ସାଗରକୁ ପହଞ୍ଚେ। ଭଦ୍ରା ଉତ୍ତର ପର୍ବତ ଓ ଉତ୍ତର କୁରୁ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ଉତ୍ତର ସାଗର ଅତିକ୍ରମ କରି ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚେ। ଏହି ସମସ୍ତ ପର୍ବତମାନେ—ଅନୀଳ ଓ ନିଷଧ ଦୁଇଟି ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ମାଲ୍ୟବତ୍ ଓ ଗନ୍ଧମାଦନ ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମରେ—ମେରୁ କୁମୁଦ ଦଣ୍ଡ ଭଳି ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ଭାରତ, କେତୁମାଳ, ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଓ କୁରୁ ଏହି ଚାରି ଭୂମି ଏହି ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ବିଶ୍ୱ ପର୍ବତର ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସୀମା ପର୍ବତର ବାହାରେ; ଜଠର ଓ ଦେବକୂଟ ଦୁଇଟି ସୀମା ପର୍ବତ। ଅନୀଳ ଓ ନିଷଧ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତରେ, ଗନ୍ଧମାଦନ ଓ କୈଳାଶ ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମରେ। ଏହି ପର୍ବତମାନେ ଅସୀ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଓ ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; ନିଷଧ ଓ ପରିୟାତ୍ର ମଧ୍ୟ ସୀମା ପର୍ବତ। ତେଣୁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ଦୁଇଟି କରି ସୀମା ପର୍ବତ ମେରୁକୁ ଘେରି ଅଛି। ଏହି କେସରାଚଳ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ମନୋରମ ଉପତ୍ୟକା ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣମାନେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି, ପ୍ରାଚୀନ ଅରଣ୍ୟ ରହିଛି। ଏଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ବିଷ୍ଣୁ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ମାନବ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ଏଠାକୁ ଶୋଭା ଦେଇଥାନ୍ତି। ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ଦିନ ଓ ରାତି ଏହି ଉପତ୍ୟକାରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକ ପୃଥିବୀର ସ୍ୱର୍ଗ ଭାବେ ମନ୍ୟ, ଧର୍ମାତ୍ମାମାନଙ୍କର ନିବାସ; ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଏଠାକୁ ଶତ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଭଦ୍ରାଶ୍ୱରେ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ହୟଗ୍ରୀବ ଭାବେ ବିରାଜିତ, କେତୁମାଳରେ ବରାହ ଆବତାର, ଭାରତରେ କୂର୍ମ ଆବତାର ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। କୁରୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ମତ୍ସ୍ୟ ଆବତାର ଭାବେ ଅବିନାଶୀ ଗୋବିନ୍ଦ ବିରାଜିତ; ସେ ଚତୁର୍ଦିଗରେ ଉପସ୍ଥିତ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ଆଧାର। କିମ୍ପୁରୁଷ ଆଦି ଆଠ ଦିଗରେ କେବେ ଦୁଃଖ, କ୍ଲାନ୍ତି, କଷ୍ଟ ବା ଭୋକର ଭୟ ନାହିଁ; ସମସ୍ତେ ସୁଖୀ, ଦୁଃଖ ଅସ୍ପର୍ଶ। ସେଠାରେ ଜୀବନ ଦଶ ଅଥବା ବାର ହଜାର ବର୍ଷ ରହିଥାଏ; କେବେ ଭୋକ, ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ରୋଗ ନାହିଁ। କୃତ, ତ୍ରେତା ଆଦି ଯୁଗର ପ୍ରଭାବ ନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ସାତଟି ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗ ଓ ଶତଶଃ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସାଗର ଉତ୍ତରେ ଓ ହିମାଳୟ ଦକ୍ଷିଣରେ ଅଛି ଭାରତ ଭୂମି, ଯେଉଁଠାରେ ଭାରତବଂଶୀ ନିବାସ କରନ୍ତି। ଏହି ଭୂମି ନଅ ହଜାର ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ, କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ପରିଚିତ, ଯେଉଁଠାରୁ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ। ଏଠାରେ ସପ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବତ ଅଛି—ମହେନ୍ଦ୍ର, ମଲୟ, ସାହ୍ୟ, ଶୁକ୍ତିମାନ, ଋକ୍ଷ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ପରିୟାତ୍ର। ଏଠାରୁ ଜନ୍ମିତ ଲୋକ ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ, ତିର୍ୟକ୍ ଯୋନି କିମ୍ବା ନରକକୁ ଯାଇପାରନ୍ତି; ଏଠି ଛାଡ଼ି, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ନାହିଁ। ଏହି ଭାରତ ଭୂମିର ନଅ ଭାଗ ଅଛି—ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୱୀପ, କସେତୁମା, ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣ, ଗଭସ୍ତିମାନ, ନାଗଦ୍ୱୀପ, ସୌମ୍ୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଭାରୁଣ ଓ ନବମ ଭାଗ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରା ଏହି ଦ୍ୱୀପ। ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଦକ୍ଷିଣରୁ ଉତ୍ତରକୁ ହଜାର ଯୋଜନ ଲମ୍ବା; ପୂର୍ବରେ କିରାତ ଓ ପଶ୍ଚିମରେ ଯବନମାନେ ନିବାସ କରନ୍ତି। ଏହିଭଳି, ପ୍ରାଚୀନ ସୃଷ୍ଟିର ଏହି ଚିତ୍ରଣ ଅନନ୍ୟ, ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦିବ୍ୟ।