ମହାମେରୁ ପରିବେଷ୍ଟିତ ଚାରିଦିଗରେ ଅତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଚାରିଓ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ଇଲାବୃତ ନାମକ ମହାଜନପଦ ଅଛି, ଯାହାର ପ୍ରସ୍ଥ ନବହଜାର ଯୋଜନା ଓ ଏଠାରେ ଚାରିଟି ମହାପର୍ବତ ଅଛି। ଏହି ପର୍ବତମାନେ ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ମହାନ ଆଧାର ଭାବେ ରହିଛନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକର ଚୌଡ଼ା ଦଶହଜାର ଯୋଜନା। ପୂର୍ବେ ମନ୍ଦରାଚଳ, ଦକ୍ଷିଣରେ ଗନ୍ଧମାଦନ, ପଶ୍ଚିମରେ ବିପୁଳ ଏବଂ ଉତ୍ତରରେ ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ପର୍ବତ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହି ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଦମ୍ବ, ଜାମ୍ବୁ, ପିପ୍ପଳ ଓ ବଟ ଗଛ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି। ଏଠାରେ ଗଛମାନେ ୧୧୦୦ ଯୋଜନା ଉଚ୍ଚ, ପର୍ବତମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ଜାମ୍ବୁ ଗଛ ଅଛି, ଯାହାର ନାମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଦ୍ୱୀପର ନାମ ‘ଜାମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ’ ହୋଇଛି। ଏହି ଜାମ୍ବୁ ଗଛର ଫଳ ଏତେ ବଡ଼ ଯେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ମହାହସ୍ତୀର ଆକାରର। ଏହି ଫଳ ଝଡ଼ି ପଡ଼ି, ପର୍ବତ ଢାଳରେ ପଚି ଦିଗଦିଗନ୍ତରେ ବିସ୍ତାର ହୁଏ। ସେଠାରେ ଏହି ଫଳର ରସରୁ ଜାମ୍ବୁନଦୀ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ନଦୀର ଜଳ ସେଠାର ଜନମାନେ ପାନ କରନ୍ତି। ଏହି ଜଳ ପିଇଥିବା ଲୋକମାନେ କେବେ ଥକିନାହାନ୍ତି, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ନାହିଁ, ବୟସ୍କ ହେବା ନାହିଁ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ କ୍ଷୀଣ ହେଉନାହାନ୍ତି। ଏହି ନଦୀର ରସ ତଟରେ ପହଞ୍ଚି, ସ୍ନିଗ୍ଧ ପବନରେ ଶୁଖିଗଲେ ଯାହା ଜାମ୍ବୁନଦ ନାମକ ସୁନା ହୁଏ, ଯାହା ସିଦ୍ଧମାନେ ଅଳଙ୍କାର ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ମେରୁ ପର୍ବତର ପୂର୍ବଦିଗରେ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମରେ କେତୁମାଳ ଦେଶ ଅଛି; ଏହି ଦୁଇ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଇଲାବୃତ ଅବସ୍ଥିତ। ପୂର୍ବେ ଚୈତ୍ରରଥ ଅଟବି, ଦକ୍ଷିଣରେ ଗନ୍ଧମାଦନ, ପଶ୍ଚିମରେ ବୈଭ୍ରାଜ ଏବଂ ଉତ୍ତରରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନନ୍ଦନ ଅଟବି ଅଛି। ଅରୁଣୋଦ, ମହାଭଦ୍ର, ଅସିତୋଦ ଏବଂ ସମାନସମ ନାମକ ଚାରିଟି ହ୍ରଦ ସଦା ଦେବମାନେ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଶାନ୍ତବାନ, ଚକ୍ରକୁଞ୍ଜ, କୁରରୀ, ମାଲ୍ୟବାନ୍ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡରେ ବୈକଙ୍କ ନାମକ କେସରାଚଳ ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକ ଅଛି। ଦକ୍ଷିଣରେ ତ୍ରିକୂଟ, ଶିଶିର, ପତଙ୍ଗ, ରୁଚକ, ନିଷଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କେସରପର୍ବତ ଅଛନ୍ତି। ପଶ୍ଚିମରେ ଶିଖିବାସ, ସବୈଦୂର୍ୟ, କପିଳ, ଗନ୍ଧମାଦନ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡରେ ଜାନୁଧି ଏହିପରି କେସରାଚଳ ଅଛି। ମେରୁ ପାଖରେ, ଜଠର ଆଦି ଦେଶରେ ଶଂଖକୂଟ, ଋଷଭ, ହଂସ, ନାଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପର୍ବତ ଅଛି। ଉତ୍ତରରେ କାଳଞ୍ଜର ଆଦି କେସରାଚଳ ଏବଂ ଏଠାରେ ୧୪,୦୦୦ ଯୋଜନା ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ବଡ଼ ଏକ ନଗର ଅଛି। ମେରୁ ଉପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ନଗର ଦେବଲୋକରେ ଅଛି, ଯାହା ଆଠୁଟି ଦିଗ ଓ ମଧ୍ୟଦିଗରେ ବିସ୍ତାରିତ। ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରଥମ ନଗରଗୁଡ଼ିକ ଅଛି, ଯାହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରଣ ତଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳକୁ ଅଭିବ୍ୟାପ୍ତ କରିଛି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ନଗର ଚାରିପାଖରେ ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ଆକାଶରୁ ପଡ଼ି, ଚାରିଦିଗକୁ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଯାଉଛି। ସିତା, ଅଳକାନନ୍ଦା, ଚକ୍ଷୁଷ ଓ ଭଦ୍ର—ଏହି ଚାରିଟି ନଦୀର ନାମ। ପ୍ରଥମେ ସିତା ଆକାଶମାର୍ଗରେ ଗିରିଗିରି ଶିଖର ଉପରେ ବହୁଛି। ପରେ, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଭଦ୍ରା ନଦୀ ସର୍ଣ୍ଣବ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଉଛି; ଏଭଳି ଅଳକାନନ୍ଦା ଦକ୍ଷିଣ ପଥରେ ଭାରତ ଭୂମିକୁ ଅଭିଗମନ କରେ। ସେଠାରେ ସପ୍ତଧାରା ହୋଇ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଚକ୍ଷୁଷ ପଶ୍ଚିମ ପର୍ବତ ଟପି, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ କେତୁମାଳ ଦେଶ ଦ୍ୱାରା ପଶ୍ଚିମ ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚେ। ଭଦ୍ରା ଉତ୍ତର ପର୍ବତ ଓ ଉତ୍ତର କୁରୁ ଦେଶ ଟପି, ଉତ୍ତର ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଉଛି। ଏହି ଦୁଇ ପର୍ବତ ମାଧ୍ୟରେ ମେରୁ ଲୋଟସ ଡଣ୍ଡାକାର ଅବସ୍ଥିତ; ଭାରତ, କେତୁମାଳ, ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଓ କୁରୁ ଦେଶ ଏଠାରେ ଅଛି। ବିଶ୍ୱପର୍ବତର ପତ୍ରମାନେ ବାହ୍ୟ ସୀମା ପର୍ବତର ବାହାରେ; ଜଠର ଓ ଦେବକୁଟ ଦୁଇଟି ସୀମା ପର୍ବତ। ଏହା ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତରରେ ଅନିଳ ଓ ନିଷଧ, ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମରେ ଗନ୍ଧମାଦନ ଓ କୈଳାସ। ଏହି ସମସ୍ତ ପର୍ବତ ୮୦ ଯୋଜନା ଲମ୍ବା ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ନିଷଧ ଓ ପରିୟାତ୍ର ମଧ୍ୟ ସୀମା ପର୍ବତ। ଏହି ଦୁଇଟି ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତରରେ ଅଛି; ପଶ୍ଚିମରେ ମେରୁ ପାଖରେ, ପୂର୍ବ ପରିଅନୁରୂପ ଅବସ୍ଥିତ। ତ୍ରିଶୃଙ୍ଗ ଓ ଜାରୁଧି ଉତ୍ତର ଦେଶର ପର୍ବତ, ଯାହା ପୂର୍ବ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ଏପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ମେରୁ ପରିବୃତ୍ତ ସୀମା ପର୍ବତମାନଙ୍କ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କଲି, ଚାରିଦିଗରେ ଦୁଇଟି ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଏବଂ ମୁଁ ଯେଉଁ କେସରାଚଳମାନେ ଚାରିଦିଗରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି, ଶିତାଦି ଏହାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ଏହି ପର୍ବତମାନଙ୍କ ଅନ୍ତସ୍ଥଳ ଉପତ୍ୟକାଗୁଡ଼ିକୁ ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ଅତି ପ୍ରୀତିରେ ବିହାର କରନ୍ତି, ଏଠାରେ ପୁରାତନ ଅଟବି ଅଛି। ଏହିଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି, ଏଠି ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ବିଷ୍ଣୁ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ଦେବାଳୟ ଅଛି, ମାନବ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ଏଠି ଶୋଭା ବଢ଼ାନ୍ତି। ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ଏହି ମନୋହର ଉପତ୍ୟକାରେ ଦିନ ରାତି ଖେଳ କରନ୍ତି। ଏହିସବୁ ସ୍ଥାନ ପୃଥିବୀର ସ୍ୱର୍ଗ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଧର୍ମିକ ଲୋକଙ୍କର ନିବାସସ୍ଥାନ; ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଏଠି ଶତଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଭଦ୍ରାଶ୍ୱରେ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ହୟଗ୍ରୀବ ରୂପେ ବିଦ୍ୟମାନ, କେତୁମାଳରେ ବରାହ ରୂପେ, ଭାରତ ଭୂମିରେ କୂର୍ମ ରୂପେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ। କୁରୁ ଦେଶରେ ଗୋବିନ୍ଦ ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପେ ବିଦ୍ୟମାନ, ଏବଂ ହରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଶ୍ୱରୂପେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ସେଇ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଧାର ଏବଂ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି। କିମ୍ପୁରୁଷ ଆଦି ଏଠି ଅଷ୍ଟ ଦିଗ ଦେଶରେ କେବେ ଦୁଃଖ, କ୍ଲାନ୍ତି, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଭୁଖର ଭୟ ନାହିଁ; ଲୋକମାନେ ସୁସ୍ଥ, ଦୁଃଖରହିତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ।