ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୃଥିବୀରେ ସପ୍ତଟି ଦ୍ୱୀପ ଅଛି—ଏହାମାନେ ହେଉଛନ୍ତି: ଜମ୍ବୁ, ପ୍ଲକ୍ଷ, ଶାଲ୍ମଳି, କୁଶ, କ୍ରଉଞ୍ଚ, ଶାକ ଓ ପୁଷ୍କର। ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କୁ ସପ୍ତଟି ସମୁଦ୍ର ଘେରିଛି—ଏହି ସମୁଦ୍ରମାନେ ହେଉଛନ୍ତି: ଲବଣଜଳ, ଇଖୁରସ, ମଦ୍ୟ, ଘୃତ, ଦଧି, ଦୁଧ ଓ ଜଳର ସମୁଦ୍ର। ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥଳରେ ଅଛି। ଏହି ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅଛି ଶ୍ରୀମୟ ମେରୁ ପର୍ବତ, ଯାହା ସୁନାର ଭଳି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ। ମେରୁ ପର୍ବତର ଉଚ୍ଚତା ଚଉରାସି ହଜାର ଯୋଜନ, ତଳକୁ ସୋଳ ହଜାର ଯୋଜନ ଯାଏଁ ବିସ୍ତୃତ, ଏବଂ ଚୂଡ଼ା ତଳେ ବିସ୍ତାର ଅଟ୍ଥାଇସି ହଜାର ଯୋଜନ। ତଳଭାଗରେ ଏହାର ବ୍ୟାସ ଶୋଳ ହଜାର ଯୋଜନ ଏବଂ ଏହା ପୃଥିବୀର କମଳଗୁଛିର ଗୋଟିଏ ମଞ୍ଜୁରୀପରି ଆକୃତିର। ମେରୁ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣରେ ଅଛି ହିମବତ, ହେମକୂଟ ଓ ନିଷଧ; ଉତ୍ତରରେ ଅଛି ନୀଳ, ଶ୍ବେତ ଓ ଶୃଙ୍ଗୀ—ଏହିମାନେ ଅଞ୍ଚଳ ପର୍ବତ। ଏହି ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଟିର ପ୍ରମାଣ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ଦଶ ହଜାର କମ୍; ଏହିମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚତା ଦୁଇ ହଜାର ଯୋଜନ ଏବଂ ସମାନ ପ୍ରସ୍ଥ। ମେରୁ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣରେ ପ୍ରଥମ ଅଞ୍ଚଳ ହେଉଛି ଭାରତ, ତାପରେ କିମ୍ପୁରୁଷ ଏବଂ ହରିବର୍ଷ; ଏହି ସମସ୍ତ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅଛି। ଉତ୍ତରେ ରମ୍ୟକ, ତାପରେ ହିରଣ୍ୟମୟ ଓ ଉତ୍ତର କୁରୁ ଅଛି, ଭାରତ ଭଳି। ଏହି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରମାଣ ନଅ ହଜାର ଯୋଜନ ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି ଇଳାବୃତ, ଯାହାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ସୁନାର ମେରୁ ପର୍ବତ ଉତ୍ତଙ୍କିତ। ମେରୁ ପର୍ବତର ଚାରିପାଖରେ ଇଳାବୃତ ଅଞ୍ଚଳ ବିସ୍ତୃତ ଅଛି, ଯାହା ନଅ ହଜାର ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ଥର। ଏଠାରେ ଚାରିଟି ବଡ଼ ପର୍ବତ ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଆଧାର ଦେଇଛନ୍ତି—ପ୍ରତ୍ୟେକର ପ୍ରସ୍ଥ ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ। ପୂର୍ବଦିଗରେ ମନ୍ଦର, ଦକ୍ଷିଣେ ଗନ୍ଧମାଦନ, ପଶ୍ଚିମରେ ବିପୁଳ ଓ ଉତ୍ତରେ ସୁପାର୍ଶ୍ୱ। ଏହି ପର୍ବତମାନେ କଦମ୍ବ, ଜମ୍ବୁ, ପିପ୍ପଳ ଓ ବଟ ବୃକ୍ଷରେ ଶୋଭିତ। ଏଠାରେ ପର୍ବତସ୍ଥ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚତା ଏକ ହଜାର ଏକଶେ ଯୋଜନ ଅଟେ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜମ୍ବୁ ବୃକ୍ଷର ନାମରୁ ଏହି ଦ୍ୱୀପର ନାମ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ହୋଇଛି। ଏହି ଜମ୍ବୁ ବୃକ୍ଷର ଫଳ ବଡ଼ ହାତୀ ପରି ଏଠି ତଳେ ପଡି ଅପଚୟ ହେଲେ ସମଗ୍ର ପର୍ବତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରେ। ଏହି ଫଳର ରସରୁ ଜମ୍ବୁନଦୀ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ଏହି ନଦୀର ଜଳ ସେଠିର ଲୋକମାନେ ପାନ କରନ୍ତି। ଏହି ଜଳ ପିଇଲେ କେହି କ୍ଲାନ୍ତ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁର୍ବଳତା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ନଦୀର ରସ କୂଳରେ ପହଞ୍ଚି, ମୃଦୁ ବାୟୁରେ ଶୁଷ୍କ ହେଲେ ଏହା ଜାମ୍ବୂନଦ ସୁନା ହୋଇଯାଏ, ଯାହା ସିଦ୍ଧମନ୍ଦଳର ଅଳଙ୍କାର ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ମେରୁ ପର୍ବତର ପୂର୍ବରେ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଓ ପଶ୍ଚିମରେ କେତୁମାଳ ଅଞ୍ଚଳ, ଏହି ଦୁଇଟି ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ଇଳାବୃତ ଅଛି। ପୂର୍ବରେ ଚୈତ୍ରରଥ ଅଟବି, ଦକ୍ଷିଣରେ ଗନ୍ଧମାଦନ, ପଶ୍ଚିମରେ ବୈଭ୍ରାଜ ଓ ଉତ୍ତରରେ ନନ୍ଦନ ଅଟବି ବିଦ୍ୟମାନ। ଏଠାରେ ଚାରିଟି ପବିତ୍ର ହ୍ରଦ ଅଛି—ଅରୁଣୋଦ, ମହାଭଦ୍ର, ଅସିତୋଦ ଓ ସମାନସମ; ଏହିମାନେ ସଦା ଦେବମାନେ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ମେରୁ ପର୍ବତର ପୂର୍ବେ କେସରାଚଳମାନେ ଅଛନ୍ତି—ଶାନ୍ତବାନ, ଚକ୍ରକୁଞ୍ଜ, କୁରରୀ, ମାଲ୍ୟବାନ ଓ ସେମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଥିବା ବୈକଂକ। ଦକ୍ଷିଣରେ ଅଛନ୍ତି ତ୍ରିକୂଟ, ଶିଶିର, ପତଙ୍ଗ, ରୁଚକ, ନିଷଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କେସରପର୍ବତ। ପଶ୍ଚିମରେ ଶିଖିବାସ, ସବୈଦୂର୍ୟ, କପିଳ, ଗନ୍ଧମାଦନ ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ଜାନୁଧି। ମେରୁ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଜଠର ଆଦି ଅଞ୍ଚଳରେ ଶଂଖକୂଟ, ଋଷଭ, ହଂସ, ନାଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପର୍ବତମାନେ ଅଛନ୍ତି। ଉତ୍ତରେ କେସରାଚଳମାନେ କାଳଞ୍ଜର ଆଦି ନାମରେ ଅଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ଚୌଦ ହଜାର ଯୋଜନ ବ୍ୟାସର ଏକ ବଡ଼ ନଗର ଅଛି। ମେରୁ ପର୍ବତର ଉପରେ ଦେବଲୋକରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ନଗର ଅଛି, ଯାହା ଆଠ ଦିଗ ଓ ଉପଦିଗଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟାପିଛି। ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କର ମହାନଗର ଅଛି, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାନଗରକୁ ଚାରିପାଖରେ ଗଙ୍ଗା ଆକାଶରୁ ପଡିଥିଲେ, ସେଠାରୁ ଚାରି ଦିଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ନାମ ହେଉଛି: ସିତା, ଅଳକାନନ୍ଦା, ଚକ୍ଷୁସ୍ ଓ ଭଦ୍ରା। ପ୍ରଥମେ ସିତା ଆକାଶମାର୍ଗରେ ପର୍ବତରୁ ପର୍ବତକୁ ବହିଥାଏ, ତାପରେ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଭଦ୍ରା ସର୍ଣ୍ଣବ ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚେ। ଏଭଳି ଅଳକାନନ୍ଦା ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗରେ ଭାରତ ଭୂମିକୁ ଆସେ, ଏଠାରେ ସାତ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଚକ୍ଷୁସ୍ ପଶ୍ଚିମ ପର୍ବତ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯାଏ। ସେ ପଶ୍ଚିମ ସମୁଦ୍ରକୁ କେତୁମାଳ ଭୂମି ଦ୍ୱାରା ପହଞ୍ଚିଥାଏ; ଭଦ୍ରା ଉତ୍ତର ପର୍ବତ ଓ ଉତ୍ତର କୁରୁ ଅଞ୍ଚଳ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘି ପରେ ଉତ୍ତର ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚେ। ଏଠାରେ ଅନିଳ ଓ ନିଷଧ, ମାଲ୍ୟବତ ଓ ଗନ୍ଧମାଦନ—ଏହି ଦୁଇ ଦୁଇଟି ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗ ଅଛି, ଯାହାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମେରୁ କମଳନାଳ ଭଳି ଅଛି। ଏଠାରେ ଭାରତ, କେତୁମାଳ, ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଓ କୁରୁ ଭୂମି ଅଛି। ପୃଥିବୀ ପର୍ବତର ପତ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ସୀମା ପର୍ବତମାନଙ୍କ ବାହାରେ ଅଛି; ଜଠର ଓ ଦେବକୂଟ ଏହି ସୀମା ପର୍ବତ। ଅନିଳ ଓ ନିଷଧ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ଗନ୍ଧମାଦନ ଓ କୈଳାସ ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମରେ ଅଛି। ଏହିମାନଙ୍କର ପ୍ରମାଣ ଅସୀ ଯୋଜନ ଦୀର୍ଘତାରେ ସମୁଦ୍ରମଧ୍ୟରେ ବିସ୍ତୃତ। ନିଷଧ ଓ ପରିୟାତ୍ର ମଧ୍ୟ ସୀମା ପର୍ବତ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇଟି, ଅନିଳ ଓ ନିଷଧ, ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅଛି; ମେରୁ ପଶ୍ଚିମରେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବ ଭଳି ଅବସ୍ଥିତ। ତ୍ରିଶୃଙ୍ଗ ଓ ଜାରୁଧି ଉତ୍ତର ଅଞ୍ଚଳର ପର୍ବତ, ସେମାନେ ପୂର୍ବ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇ ସମୁଦ୍ରମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି। ଏଭଳି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ପୃଥିବୀର ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ, ନଦୀ ଓ ଦେବନଗରମାନଙ୍କ ଅନୁକ୍ରମ ଏହିପରି ଅଛି।