ସୋମାଙ୍କଠୁ ଦଶ ହଜାର ସେନା, ଯେଉଁଠାରେ ଧ୍ୱଜା, ରଥ, ସେନାପତି, ହାତୀ ଓ ନୀଳାଦ୍ର ସ୍ୱର ରହିଥିଲା, ବିଦ୍ୟୁତ ମେଘର ଗର୍ଜନ ଭଳି ଶବ୍ଦ ହେଉଥିଲା। ଏହି ସେନା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ ଏକ ଏକ ହଜାର କରି ଏକୁଇଶ ହଜାର ସେନା, ଯେଉଁମାନେ ରୂପା ଓ ସୁନା ଶସ୍ତ୍ର ଧରିଥିଲେ। ଭୋଜମାନେ ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷକ ଥିଲେ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ଓ ଝଙ୍କାରି ଗୁଣ୍ଡି ଧରିଥିଲେ; ଏହା ମଧ୍ୟରେ ଆନ୍ଧକମାନେ ତାଙ୍କର ଭଉଣୀକୁ ଅବନ୍ତିମାନେ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ। ଆହୁକ ଓ କାଶ୍ୟାଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ପୁଅ ଜନ୍ମ ହେଲା: ଦେବକ ଓ ଉଗ୍ରସେନ, ଯେଉଁମାନେ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଦେବକଙ୍କୁ ଚାରି ପୁଅ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ସମାନ: ଦେବବନ, ଉପଦେବ, ସମ୍ଦେବ, ଦେବରକ୍ଷିତ। ଦେବକୀଙ୍କୁ ସାତ ଝିଅ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ତିନି ବସୁଦେବଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ: ଶାନ୍ତିଦେବୀ, ସୁଦେବୀ, ଦେବରକ୍ଷିତା, ବୃକଦେବୀ, ଉପଦେବୀ, ସୁନାମ୍ନୀ ଓ ନବୋଗ୍ରା। ଏହି ଝିଅମାନେ ଉଗ୍ରସେନଙ୍କ ଝିଅ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କଂସ ସବୁଠୁ ବଡ଼। ନ୍ୟାଗ୍ରୋଧ, ସୁନାମା, କଂକ, ସୁଭୁଷଣ, ରାଷ୍ଟ୍ରପାଳ, ସୁତନୂର, ଅନାବୃଷ୍ଟି, ପୁଷ୍ଟିମାନ—ଏମାନେ ଉଗ୍ରସେନଙ୍କ ପୁଅ। ତାଙ୍କ ପଞ୍ଚ ଝିଅ ଥିଲେ: କଂସ, କଂସବତୀ, ସୁତନୂ, ରାଷ୍ଟ୍ରପାଳୀ ଓ କଂକା, ସେମାନେ ଉଚ୍ଚ ଗୁଣର ନାରୀ। ଉଗ୍ରସେନ ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ କୁକୁର ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଏହି ବଳବାନ କୁକୁର ଦିନସ୍ତିକୁ ଉଚ୍ଚ ରଖିଥିଲେ। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ଅନେକ ସନ୍ତାନ ଥାଏ, ସେ ଏକ ବିଶାଳ ବଂଶ ପାଉଥିଲେ। ଭଜମାନଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ରଥମୁଖ୍ୟ; ତାଙ୍କ ପୁଅ ଭିଦୁରଥ; ରାଜାଧିଦେବ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଭିଦୁରଥଙ୍କ ପୁଅ ଶୂର। ରାଜାଧିଦେବଙ୍କୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତିନି ପୁଅ ଜନ୍ମ ହେଲା: ଦତ୍ତାତିଦତ୍ତ, ଶୋନାଶ୍ୱ ଓ ଶ୍ୱେତବାହନ। ଶାମି, ଦଣ୍ଡଶର୍ମା, ଦନ୍ତଶତ୍ରୁ, ଶତ୍ରୁଜିତ, ଶ୍ରବଣା ଓ ଶ୍ରବିଷ୍ଠା—ଏହି ଦୁଇ ଝିଅ ଭଉଣୀ ଥିଲେ। ଶାମିଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ପ୍ରତିକ୍ଷତ୍ର; ତାଙ୍କ ପୁଅ ସ୍ୱୟମ୍ଭୋଜ; ସ୍ୱୟମ୍ଭୋଜଙ୍କୁ ଭଦିକା ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଭଦିକାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସବୁ ଶୂରବୀର; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କୃତବର୍ମା ବଡ଼, ଶତଧନ୍ବା ମଧ୍ୟମ। ଦେବନ୍ତ, ନରନ୍ତ, ଭିଷଗ୍ୱୈତରଣ, ସୁଦନ୍ତ, ଅତିଦନ୍ତ, ନିକାଶ୍ୟ, କାମଦମ୍ଭକ—ଏହି ପୁଅମାନେ ଭଦିକାଙ୍କୁ ମିଳିଥିଲେ। ଦେବନ୍ତଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କମ୍ବଳବର୍ହିଷ; ତାଙ୍କୁ ଅସମୌଜା ଓ ନସମୌଜା—ଏହି ଦୁଇ ପୁଅ ଥିଲେ। ଅସମୌଜାଙ୍କୁ ପୁଅ ନଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ପୁଅ ଦିଆଯାଇଲା: ସୁଦଂଷ୍ଟ୍ର, ସୁଚାରୁ, କୃଷ୍ଣ—ଏମାନେ ଆନ୍ଧକ ଭାବରେ ପରିଚିତ। କ୍ରୋଷ୍ଟୁଙ୍କୁ ଗାନ୍ଧାରୀ ଓ ମାଦ୍ରୀ ଭାର୍ୟା ଭାବରେ ମିଳିଥିଲେ; ଗାନ୍ଧାରୀ ଅନମିତ୍ର ଦେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ମାଦ୍ରୀ ଯୁଧାଜିତ ଓ ଦେବମିଧୁଷ ଦେଲେ; ଅନମିତ୍ର ଶତ୍ରୁମାନେ ଅଜୟ। ଅନମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ନିଘ୍ନ; ନିଘ୍ନଙ୍କୁ ପ୍ରସେନା ଓ ସତ୍ରାଜିତ—ଏହି ଦୁଇ ପୁଅ ଥିଲେ, ଦୁଇଁ ଶତ୍ରୁ ଜୟ କରିଥିଲେ। ପ୍ରସେନା ଦ୍ୱାରାବତୀରେ ବସିଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦେବୀୟ ସ୍ୟାମନ୍ତକ ମଣି ପାଇଥିଲେ, ଏହି ଏକ ମହା ମଣି। ସତ୍ରାଜିତ, ଯେଉଁମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଓ ଜୀବନର ଆଧାର ଥିଲେ, ଏକ ଦିନ ରାତି ଶେଷରେ ରଥ ଚାଳି ନଦୀ ତୀରକୁ ଗଲେ। ସେଉଁ ନଦୀ ତୀରକୁ ଯାଇ ପାଣି ଛୁଇଁବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଗବାନ ତାଙ୍କ ସମ୍ନାରେ ଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ପ୍ରଭୁ ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକ ରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଗଲେ; ତାପରେ ରାଜା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଯେପରି ସେ ଆକାଶରେ ତୁମକୁ ଦେଖେ, ଏମିତି ଆଲୋକ ଦୃଶ୍ୟ ରେ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସମ୍ନାରେ ଦେଖୁଛି।" "ମୁଁ ତୁମ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ନେଇ ଆସିଛି, ମୋ ପାଇଁ କ'ଣ ଭିନ୍ନତା?"—ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଗବାନ ସ୍ୟାମନ୍ତକ ମଣି ନେଲେ। ତାପରେ, ନିଜ ଗଳାରୁ ସ୍ୟାମନ୍ତକ ମଣି ଖୋଲି ଏକ ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ରଖିଲେ; ଏବଂ ରାଜା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦେହରେ ଦେଖିଲେ। ଦେଖି ରାଜା ଖୁସି ହେଲେ ଓ କିଛି ସମୟ ଆଲୋଚନା କଲେ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିବାବେଳେ, ସତ୍ରାଜିତ ଏବେ ଏକଥା କହିଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଛ, ତୁମେ ଏହି ମଣି ମୋତେ ଦିଅ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଚମକୁଛ।" ତାପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଗବାନ ସ୍ୟାମନ୍ତକ ମଣି ଦେଲେ; ରାଜା ଏହାକୁ ଗଳାରେ ପିନ୍ଧି ସହରକୁ ଗଲେ। ଲୋକମାନେ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଲେ, "ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯାଉଛି!" ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ରାଜା ନିଜ ନଗର ଓ ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ଦେବୀୟ ସ୍ୟାମନ୍ତକ ମଣି ପ୍ରସେନଜିତ ରାଜା ତାଙ୍କ ଭାଉ ସତ୍ରାଜିତକୁ ପ୍ରେମରେ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ମଣି ବୃଷ୍ଣି ଓ ଆନ୍ଧକ ଘରେ ସୁନା ଉତ୍ପାଦନ କରୁଥିଲା, ନିୟମିତ ବର୍ଷା ହେଉଥିଲା, ରୋଗର ଭୟ ନଥିଲା। ଗୋବିନ୍ଦ (କୃଷ୍ଣ) ସ୍ୟାମନ୍ତକ ମଣି ପ୍ରସେନାଠୁ ନେବାକୁ ଚାହିଲେ, କିନ୍ତୁ ସକ୍ଷମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନେଲେ ନାହିଁ। ଏକ ଦିନ, ପ୍ରସେନା ସ୍ୟାମନ୍ତକ ମଣି ପିନ୍ଧି ଶିକାରକୁ ଗଲେ; ମଣି ଦ୍ୱାରା ସେ ଜଙ୍ଗଲରେ ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ। ଏହାପରେ, ଭାଲୁଆ ରାଜା ସିଂହକୁ ଦେଖି ମାରିଦେଲେ, ମଣି ନେଇ ନିଜ ଗୁହାକୁ ଗଲେ। ବୃଷ୍ଣି ଓ ଆନ୍ଧକମାନେ ପ୍ରସେନାର ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି କୃଷ୍ଣକୁ ସନ୍ଦେହ କଲେ, ସମସ୍ତେ ମଣି ବିଷୟରେ ଅଭିଯୋଗ କରିଲେ। ଏପରି ସନ୍ଦେହ ହେବା ପରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୃଷ୍ଣ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—"ମୁଁ ମଣି ଫେରାଇ ଆଣିବି"; ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, ସେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ।