ବହଳିର କନ୍ୟା ପୌରବୀ, ଯିଏ ରୋହିଣୀ ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେ ଅନକଦୁନ୍ଦୁଭି ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବସୁଦେବଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଓ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ଥିଲେ। ରୋହିଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଏବଂ ସର୍ବଙ୍ଗ ସରଣ୍ୟ ଶ୍ରୀରାମ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଏହିଅଟେ ସହିତ ଶଥ, ଦୁର୍ଦମ, ଦମନ, ଶୁଭ୍ର, ପିଣ୍ଡାରକ ଓ ଉଶୀନର ଭି ଜନ୍ମିଲେ। ରୋହିଣୀଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ଥିଲେ ଚିତ୍ରା, ଯିଏ ପରେ ସୁଭଦ୍ରା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କଲେ। ବସୁଦେବ ଓ ଦେବକୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶୌରି ଜନ୍ମିଲେ; ରାମ ଓ ରେବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଲେ ନିଶଠ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ନନ୍ଦନ। ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ, ରଥୀ ପାର୍ଥାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁ ଜନ୍ମିଲେ; ଅକୃର ଓ କାଶୀର ରାଜକୁମାରୀଙ୍କୁଁଠାରୁ ସତ୍ୟକେତୁ ହେଲେ। ବସୁଦେବଙ୍କ ସାତିଜଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପତ୍ନୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପ୍ରବଳ ପୁତ୍ରମାନେ ଅନେକ ଥିଲେ—ଏହା ଶୁଣ। ଶାନ୍ତିଦେବଙ୍କୁଁଠାରୁ ଭୋଜ ଓ ବିଜୟ; ସୁନାମାଙ୍କୁଁଠାରୁ ବୃକଦେବ; ଏବଂ ଗଦା—ଏମିତି ଅନେକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ। ବୃକଦେବୀ ଅଗାବହ ନାମକ ମହାତ୍ମା ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତର ରାଜକୁମାରୀ ଥିଲେ ଶିଶିରାୟଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ। ଶିଶିରାୟଣ ପୁରୁଷତ୍ୱ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କରେ ପୁରୁଷତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହେଲାନି; ସେ କଳା ଲୋହା ପରି ଥିଲେ, ଏହି ଦଶା ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଲା। ଏହି ସମୟରେ ଗାର୍ଗ୍ୟଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ଦୋଷାରୋପ କରାଗଲା, କ୍ରୋଧରେ ଅତିରିକ୍ତ ହୋଇ ସେ ଘୋଷଙ୍କ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଅପ୍ସରା ଗୋପାଳୀ, ଗୋପାଳିନୀ ରୂପେ ଏସି, ଗାର୍ଗ୍ୟଙ୍କ ଦୁର୍ଜୟ ଗର୍ଭକୁ ଧାରଣ କଲେ। ଶୂଳପାଣିଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ, ଗାର୍ଗ୍ୟଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କୁଁଠାରୁ ଏକ ମାନବ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ—ତାଙ୍କ ନାମ ରଖାଗଲା କାଳୟବନ, ଏକ ପ୍ରବଳ ରାଜା। ସିଂହ ପରି ଶରୀର, ଯୁବା ଓ ସୁଗଠିତ ଶରୀର ଥିବା ଏହି ଶିଶୁ ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଲାଡିଲେ, କାରଣ ରାଜାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ କୌଣସି ପୁତ୍ର ନଥିଲେ। ଏହି କାଳୟବନ ଅନ୍ତେ ଯବନ ରାଜା ହେଲେ। ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ସମୟରେ, ରାଜା ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ତେବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷି ନାରଦ, ତାଙ୍କୁ ଵୃଷ୍ଣି-ଅନ୍ଧକ ବଂଶ ବିଷୟରେ କହିଲେ; ତାପରେ କାଳୟବନ ଏକ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ନେଇ ମଥୁରା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ସେ ଏକ ଦୂତକୁ ବୃଷ୍ଣି ଓ ଅନ୍ଧକମାନେ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ପଠାଇଲେ। ଏହା ଦେଖି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ବୃଷ୍ଣି ଓ ଅନ୍ଧକମାନେ ଏକଠି ହୋଇ, ଯବନଙ୍କ ଭୟରେ ମନ୍ତ୍ରଣା କଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତେ ପଳାୟନକୁ ଅଧିକ ଉଚିତ ବୋଲି ଠାରିଲେ। ସେମାନେ ଶୋଭାମୟୀ ମଥୁରା ଛାଡି, ପିଣାକିନଙ୍କର ପୂଜା କରି, କୁଶସ୍ଥଳୀ ଦ୍ୱାରକାରେ ବସବାକୁ ଚାହିଲେ। ଏହି ଉତ୍ସବରେ ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସଂୟମୀ ହୋଇ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜନ୍ମ କଥାକୁ ପଢ଼ିବେ, ସେ ଋଣମୁକ୍ତ ଓ ସୁଖୀ ହେବେ। ଏହା ପରେ କ୍ରୋଷ୍ଟୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭଲିପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୃଜିନୀବାନ ହେଲେ; ସେମାନେ ସ୍ୱାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାର୍ଜିନୀବତଙ୍କୁ ଆଶା କଲେ। ବୃଜିନୀବାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଲେ ଉଷଦ୍ଗୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା, ଯିଏ ବହୁ ବିଧ ଯଜ୍ଞ କରି ଅପାର ଦାନ ଦେଲେ। ଉଷଦ୍ଗୁ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତିର ଆଶାରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ପୁତ୍ର ଚିତ୍ରରଥଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯିଏ ଉତ୍ତମ କର୍ମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଚିତ୍ରରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଲେ ଶଶବିନ୍ଦୁ, ଯିଏ ମହାଦାନୀ ଓ ରାଜର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଶଶବିନ୍ଦୁଙ୍କ ବଂଶରେ ପୃଥୁଶ୍ରବା ରାଜା ହେଲେ, ଯିଏ ପୃଥୁୟଶସ୍ ଭି ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା; ପୁରାତନ ପଣ୍ଡିତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥଶ୍ରବସ୍ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଲିଙ୍କ ଭାବେ କହନ୍ତି। ସେହି ମଧ୍ୟସ୍ଥଙ୍କୁଁଠାରୁ ସୁଯଜ୍ଞ ଜନ୍ମିଲେ, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଉଷତ ହେଲେ; ସେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କରି, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ରହିଲେ। ଉଷତଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶିନେୟୁ, ଶତ୍ରୁଦଳନ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ମାରୁତ ରାଜର୍ଷି ଓ ରାଜା ହେଲେ। ମାରୁତଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର କମ୍ବଳବର୍ହିଷ, ଯିଏ ଧର୍ମରେ ପ୍ରବଳ ଓ ଉତ୍ସାହରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। କମ୍ବଳବର୍ହିଷ ଉତ୍ତମ ସନ୍ତାନ ଆଶା କରି ଶତପ୍ରସବଙ୍କୁଁଠାରୁ ରୁକ୍ମକବଚ ନାମକ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ରୁକ୍ମକବଚ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ ଦୁର୍ଗପରିଧାନ କରିଥିବା ଧନୁର୍ଧାରୀଙ୍କୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ବଧ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କଲେ। ଏହି ରୁକ୍ମକବଚଙ୍କୁଁଠାରୁ ପରାଜିତ ଜନ୍ମିଲେ, ଶତ୍ରୁବୀର ଦଳନ କରିଥିଲେ; ପରାଜିତଙ୍କୁଁଠାରୁ ପାଞ୍ଚ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ର ହେଲେ—ରୁକ୍ମେଷୁ, ପୃଥୁରୁକ୍ମ, ଜ୍ୟାମଘ, ପାଳିତ ଓ ହରି। ପାଳିତ ଓ ହରିଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ବାପା ବିଦେହ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ। ରୁକ୍ମେଷୁ ରାଜା ହେଲେ, ପୃଥୁରୁକ୍ମ ତାଙ୍କୁ ସମର୍ଥନ କଲେ; କିନ୍ତୁ ରାଜା ଜ୍ୟାମଘ, ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବାସିତ ହୋଇ, ଏକ ଆଶ୍ରମରେ ବସିଲେ। ପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶାନ୍ତ କରି ଉପଦେଶ ଦେଲାପରେ, ରାଜା ତାଙ୍କର ଧନୁ ଧରି, ଝଣ୍ଡା ଯୁକ୍ତ ରଥ ଚଢ଼ି ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଗଲେ। ସେ ଏକା ନର୍ମଦା ତୀରେ ମାଟିର ଘରେ ରହି, ଋକ୍ଷବତ୍ ପର୍ବତ ଜୟ କରି, ଶୁକ୍ତିମତ୍ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅବସ୍ଥାନ କଲେ। ଜ୍ୟାମଘଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ ଶୈବ୍ୟା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା; ରାଜା ସନ୍ତାନହୀନ ହେଉଛି, ତଥାପି ଅନ୍ୟ ପତ୍ନୀ ନେଲେ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ଲାଭ କରି ଏକ କନ୍ୟାକୁ ରାଜା ପାଇଲେ; ଭୟାକୁଳ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀକୁ ‘ସ୍ନୁଷା’ ବୋଲି ଉପଲକ୍ଷଣ କଲେ। ଏହା ଶୁଣି ରାଣୀ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—‘ଏ ମହାରାଜ, ଏହି ମହିଳା କାହାର ସ୍ନୁଷା?’ ତାହାପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଜ୍ୟାମଘ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—‘ତୁମେ ଯେଉଁ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେବ, ସେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ହେବେ।’ ତାପରେ ସେଠି ଶୁଭ କନ୍ୟା ଘୋର ତପସ୍ୟା କରି ଏକ ପୁତ୍ର—ବିଦର୍ଭ—କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ପରେ ବିଦର୍ଭ ରାଜକୁମାରୀ, ତାଙ୍କର ସ୍ନୁଷା ଉପରେ, ଦୁଇଜଣ ପୁତ୍ର—କ୍ରଥ ଓ କୈଶିକ—ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବୀଣ, ଜନ୍ମାଇଲେ।