ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି କଥା ହେଉଛି କ୍ରୋଷ୍ଟୁଙ୍କ ବଂଶବଳୀର ଏକ ପବିତ୍ର ଉପାଖ୍ୟାନ। ଯେଉଁଠି ପଞ୍ଚ ପରିବାରଗୁଡ଼ିକୁ ଧାରଣ କରି, ଶ୍ରବଣ କଲେ ମାନବ ମାନ୍ୟତା ଓ ଧର୍ମର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାକୁ ଉପଲବ୍ଧି କରିପାରନ୍ତି। ଏହି କ୍ରୋଷ୍ଟୁ ବଂଶୀୟ କଥା କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ଏହି ବଂଶରେ ଅଛନ୍ତି ବୃଷ୍ଣିମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରୀହରି ବିଷ୍ଣୁ। କ୍ରୋଷ୍ଟୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଲେ ଗାନ୍ଧାରୀ ଓ ମାଦ୍ରୀ। ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅନମିତ୍ର। ମାଦ୍ରୀଙ୍କୁ ଯୁଧାଜିତ୍ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁତ୍ର ଦେବମୀଢୁଷ ଥିଲେ; ଏହି ତିନି ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ବୃଷ୍ଣିବଂଶ ଅଧିକ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା। ମାଦ୍ରୀଙ୍କୁ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ହେଲେ—ବିଶ୍ରୁତ ଭାବେ ବୃଷ୍ଣି ଓ ଅନ୍ଧକ। ବୃଷ୍ଣିଙ୍କୁ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ହେଲେ—ଶ୍ୱଫଳ୍କ ଓ ଚିତ୍ରକ। ଶ୍ୱଫଳ୍କ ଏକ ଧାର୍ମିକ ମହାପୁରୁଷ ଥିଲେ; ସେଉଁଠି ଅସୁସ୍ଥତା, ଅନାବୃଷ୍ଟି ନଥିଲା, କେବଳ ତପସ୍ୟା ଓ ଶାନ୍ତି ରହିଥାଏ। କାଶୀର ରାଜ୍ୟରେ ତିନି ବର୍ଷ ଧରି ବର୍ଷା ହେଉନଥିଲା। ତାହାଁଠି ସମ୍ମାନିତ ଶ୍ୱଫଳ୍କଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ପରେ, ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା କରିଥିଲେ। ପରେ ଶ୍ୱଫଳ୍କ ବିବାହ କଲେ କାଶୀର ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା ଗାନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ, ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଗାଈ ଦାନ କରୁଥିଲେ। ଶ୍ୱଫଳ୍କଙ୍କୁ ଯେଉଁ ପୁତ୍ର ହେଲେ, ସେ ଅକୃର, ଦାନଶୀଳ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ଶୂରବୀର, ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଓ ଅତିଥିସେବା ପ୍ରିୟ। ଅକୃରଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଥିଲେ—ଉପମଦ୍ଗୁ, ମଦ୍ଗୁ, ମେଦୁର, ଅରିମେଜୟ, ଅବିକ୍ଷିତ, ଅକ୍ଷେପ, ଶତୃଘ୍ନ, ଅରିମର୍ଦ୍ଦନ, ଧର୍ମଧୃକ୍, ଯତିଧର୍ମ, ଧର୍ମୋକ୍ଷ, ଅନ୍ଧକରୁ, ଅବାହ, ପ୍ରତିବାହ ଓ ସୁନ୍ଦରୀ। ଅକୃର ଓ ସୁଗାତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ହେଲେ—ପ୍ରସେନ ଓ ଉପଦେବ, ଦେବତା ସମାନ ତେଜସ୍ବୀ। ଚିତ୍ରକଙ୍କୁ ପ୍ରଥୁ, ବିପ୍ରଥୁ, ଅଶ୍ୱଗ୍ରୀବ, ଅଶ୍ୱବାହୁ, ସ୍ୱପାର୍ଶ୍ୱକ ଓ ଗବେଷଣା ପୁତ୍ର ହେଲେ। ଅରିଷ୍ଟନେମି, ଅଶ୍ୱ, ସୁଧର୍ମା, ଧର୍ମଭୃତ୍, ସୁବାହୁ, ବହୁବାହୁ, ଶ୍ରବିଷ୍ଠା ଓ ଶ୍ରବଣା ନାମକ ଦୁଇ କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ଅସିକ୍ନୀରୁ ଶୂରଙ୍କୁ ପ୍ରସୂତି ହେଲେ, ଯିଏ ଦେବମାନ୍ୟ; ମହିଷୀରୁ ଶୂରବୀର ପୁତ୍ରମାନେ ହେଲେ; ଭୋଜ୍ୟାରୁ ଦଶପୁତ୍ର ହେଲେ। ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବସୁଦେବ, ଯାହାଙ୍କ ପୂର୍ବ ନାମ ଥିଲା ଆନକଦୁନ୍ଦୁଭି। ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଆକାଶରେ ଡ଼଼଼ମ୍ବ ଧ୍ୱନି ଓ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ହେଲା। ସେହି ପୁରୁଷର ଉପମା ପୃଥିବୀରେ କେଉଁଠି ମିଳିଲା ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି। ତାଙ୍କୁ ଦେବଭାଗ, ଦେବଶ୍ରବା, ଅନାଧୃଷ୍ଟି, କଣବକ, ବତ୍ସବାନ୍, ଗୃଞ୍ଜିମା ପୁତ୍ର ହେଲେ। ଶ୍ୟାମ, ଶାମିକ, ଗଣ୍ଡୂଷ ଓ ପଞ୍ଚ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କନ୍ୟା—ପ୍ୃଥୁକୀର୍ତ୍ତି, ପୃଥା, ଶ୍ରୁତଦେବା, ଶ୍ରୁତଶ୍ରବା ଓ ରାଜାଧିଦେବୀ। ଏହି ପଞ୍ଚଜଣ ମହାନାୟକଙ୍କ ମାଆ ହେଲେ। ଶ୍ରୁତଶ୍ରବାଙ୍କୁ ଚେଦିର ରାଜା ଶିଶୁପାଳ ହେଲେ। ପ୍ୃଥୁକୀର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ଦୈତ୍ୟରାଜ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ, ବୃଦ୍ଧଶର୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଦନ୍ତବକ୍ର, କରୂଷର ମହାବଳୀ ରାଜା, ପୃଥାଙ୍କୁ କନ୍ୟା ଭାବେ ନେଲେ; ସେହି କୁନ୍ତୀଙ୍କୁ ପାଣ୍ଡୁ ବିବାହ କଲେ। ତାଙ୍କରୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ବାୟୁଦେବରୁ ଭୀମସେନ, ଇନ୍ଦ୍ରରୁ ଧନଞ୍ଜୟ ଅର୍ଜୁନ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରତିବ୍ରତ ଶୂରବୀର ଥିଲେ, ଶକ୍ର ସମାନ। ଅନମିତ୍ରଙ୍କୁ ଶନି ଓ ବୃଷ୍ଣିବଂଶର କନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତାଙ୍କୁ ସତ୍ୟକ ଏବଂ ସତ୍ୟକଙ୍କୁ ୟୁୟୁଧାନ, ଯିଏ ସତ୍ୟକି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଦେବଭାଗଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧବ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ବିଦ୍ୱାନ୍ ପୁତ୍ର ହେଲେ। ଦେବଶ୍ରବା ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶଂସିତ। ଅନାଧୃଷ୍ଟିଙ୍କୁ ଅଶ୍ମକରୁ ଏକ ପୁତ୍ର ହେଲେ। ନିବୃତ୍ତଶତ୍ରୁ, ଶତୃଘ୍ନ, ଶ୍ରୁତଦେବ ପୁତ୍ର ହେଲେ; ଶ୍ରୁତଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ନୈଷଧ, ଯିଏ ବିଶ୍ୱେ ପ୍ରଶଂସିତ। ଏକଲବ୍ୟ ନିଷାଦମଧ୍ୟରେ ପାଳିତ ହେଲେ। ବତ୍ସବତୀ, ଯିଏ ସନ୍ତାନହୀନ ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ବସୁଦେବ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଶୌରିଙ୍କୁ ଜଳକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା କୌଶିକଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ। ଗଣ୍ଡୂଷ, ସନ୍ତାନହୀନ ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱକ୍ଷେଣ ସୁପୁତ୍ର ଦେଲେ—ଚାରୁଦେଶ୍ନ, ସୁଦେଶ୍ନ ଓ ପଞ୍ଚାଳ। ଏହି ଚାରୁଦେଶ୍ନ ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସବୁଠାରୁ କନିଷ୍ଠ ଓ ଶୂରବୀର, କେବେ ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଛୁଆନଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପଛରେ ହଜାର ହଜାର କାଉଁ ଚଳିଥିଲେ, 'ଆଜି ଚାରୁଦେଶ୍ନ ମାରିଥିବା ଶବ ଖାଇବାକୁ ଆସିଛୁ' ବୋଲି। କଣବକଙ୍କୁ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ହେଲେ—ତନ୍ତ୍ରିଜ ଓ ତନ୍ତ୍ରିପାଳ। ଗୃଞ୍ଜିମାଙ୍କୁ ଦୁଇ ପୁତ୍ର—ବୀରୁ ଓ ଅଶ୍ୱହନୁ। ଶ୍ୟାମଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶାମିକ ରାଜ୍ୟର ଅଧିପତି ହେଲେ; ସେ ଭୋଜବଂଶକୁ ଅପମାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ଅଜାତଶତ୍ରୁ ଶତ୍ରୁ ନାଶ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ବସୁଦେବଙ୍କ ଶୂରବୀର ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ କଥା ଏଉଁଠି କୁହାଯାଉଛି। ଏହିପରି ବୃଷ୍ଣିବଂଶ ତିନି ଶାଖାରେ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ପ୍ରବଳ। ଏପରି ବିଶାଳ ବଂଶ ରଖିବା, ଯେଉଁମାନେ କୌଣସି ଲକ୍ଷ୍ୟ ନାହିଁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବସୁଦେବଙ୍କ ଚୌଦ୍ଦ ଅତି ଶୋଭନା ଭାର୍ୟା ଥିଲେ—ପୌରବୀ, ରୋହିଣୀ, ମଦିରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ତମ ରୂପବତୀମାନେ। ଏହାସହିତ ବୈଶାଖୀ, ଭଦ୍ରା, ସୁନାମ୍ନୀ, ସହଦେବା, ଶାନ୍ତିଦେବୀ, ଶ୍ରୀଦେବୀ, ଦେବରକ୍ଷିତା, ବୃକଦେବୀ, ଉପଦେବୀ, ଦେବକୀ, ସୁତନୂ, ବଢ଼ବା—ଏହି ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ଭାର୍ୟା ଥିଲେ। ଏହିପରି ଶ୍ରୀବୃଷ୍ଣିବଂଶର ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଶୂରବୀର ଉପାଖ୍ୟାନ ଏଉଁଠି ଶେଷ ହୁଏ।