ପ୍ରତି ଯୁଗରେ ଡକ୍ଷ ଭଳି ଶାସକମାନେ ପୁନର୍ବାର ଉଦ୍ଭବ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାରେ ଅବାକ ହୋଇନାହାନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ଦ୍ବିଜୋତ୍ତମ, ପୂର୍ବରୁ କୌଣସି ବଡ଼ କିମ୍ବା ଛୋଟ ଭାବ ଥିଲା ନାହିଁ; କେବଳ ତପସ୍ୟାକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ତାହାର ଶକ୍ତି ହିଁ ଏହାର କାରଣ ଥିଲା। ଯିଏ ଏହି ଡକ୍ଷଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ଜାଣିଛି—ଚଳାନ୍ତି ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସହିତ—ସେ ସନ୍ତାନ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ସ୍ଵର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ଲୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ କହାଯାଉଛି—ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସର୍ପ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କର। ଡକ୍ଷ, ସ୍ଵୟମ୍ଭୂଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ। ହେ ଦ୍ବିଜମାନେ, ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି ହେଇଥିଲା ଶୁଣ। ପ୍ରଥମେ, ପ୍ରଭୁ କେବଳ ମନରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ—ଋଷି, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର, ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ମନ-ଜନିତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସଂତାନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପ୍ରଜାପତି ବିଚାର କରିଲେ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନ୍ୟାୟପୂର୍ବକ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ସେ ବୀରଣଙ୍କ ଜନ୍ୟ ଅସିକ୍ନୀଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରିଲେ। ଏହା ପରେ, ତପସ୍ୟାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଅସିକ୍ନୀ, ବୈରଣୀରେ ହଜାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଡକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତି ନିଜେ ଅସିକ୍ନୀରେ ସେମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ନିଜ ପ୍ରଜାବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ ଥିଲା, ଏହା ଦେଖି ଦିବ୍ୟ ଋଷି ନାରଦ, ଯିଏ ଆଲୋଚନାକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ନାଶ ଓ ନିଜ ଶାପ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଶ୍ୟ କଥା କହିଲେ। କଶ୍ୟପ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ମହାପ୍ରଭୁ, ଡକ୍ଷଙ୍କ ଝିଅରେ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ, ଏହି ଋଷି ଡକ୍ଷଙ୍କର ଶାପକୁ ଭୟ କରୁଥିଲେ। ପୂର୍ବରୁ, ନାରଦ ପରମେଷ୍ଠିନ୍ରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ; ପୁନଃ, ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଅସିକ୍ନୀରେ, ବୈରଣୀରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେ ପୁନଃ ପିତାଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଡକ୍ଷଙ୍କ ପୁଅମାନେ ହର୍ୟଶ୍ବ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବରେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହେଲେ; ତେଣୁ ଡକ୍ଷ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ତାଙ୍କର ନାଶ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ପୂର୍ବରେ ରଖି, ପରମେଷ୍ଠିନ୍ର ଅନୁରୋଧରେ, ଡକ୍ଷ ପରମେଷ୍ଠିନ୍ ସହିତ ଏକ ସମ୍ମତି କଲେ। ନାରଦ ମୋତେ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ ତୁମର ପ୍ରିୟ ଝିଅ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁଠାରେ ଡକ୍ଷ ମୋ ଅନୁରୋଧରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ, ଏହା ଏକ ଶାପର ଭୟରୁ। ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମେ ସତ୍ୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ—କିପରି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ମହାଋଷି ନାରଦ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହେଲେ। ଡକ୍ଷଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ହର୍ୟଶ୍ବମାନେ, ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ, ଏକଠା ହେଲେ; ନାରଦ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—'ହେ ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଅପୌଷ୍ଟିକ, ଏହି ପୃଥିବୀର ସଠିକ ମାପ ନଜାଣି ଏବଂ ଉପର, ତଳ ଓ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବେ?' ଏହି କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତେ ଦିଗଦିଗାନ୍ତରେ ଚାଲିଗଲେ। ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ଫେରିନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ନଦୀମାନେ ସାଗରରୁ ଫେରିନାହାନ୍ତି। ହର୍ୟଶ୍ବମାନେ ନଶ୍ଟ ହେବା ପରେ, ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁଅ ଡକ୍ଷ ପୁନଃ— ଏହାପରେ, ପ୍ରଭୁ ବୈରଣୀରେ ଆଉ ଏକ ହଜାର ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଜା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ ଥିଲେ; ସେମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଶବଳଶ୍ବ। ନାରଦ ପୂର୍ବର କଥା ଦେଇ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ, ସମସ୍ତେ ଏକାଉଁ କହିଲେ—'ମହାଋଷି ଠିକ୍ କହିଛନ୍ତି।' 'ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାଇମାନେ ଯାଇଥିବା ପଥ ଅନୁସରିବା ଉଚିତ। ପୃଥିବୀର ମାପ ଜାଣିଲେ ପରେ, ଆମେ ଖୁସିରେ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା।' ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ପଥରେ ଦିଗଦିଗାନ୍ତରେ ଚାଲିଗଲେ, ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫେରିନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ନଦୀମାନେ ସାଗରକୁ ଯାଇ ଫେରିନାହାନ୍ତି। ସେହି ସମୟରୁ, ହେ ଦ୍ବିଜମାନେ, ଏକ ଭାଇ ଜଦି ଅନ୍ୟ ଭାଇଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଯାଏ, ସେ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ତେଣୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ନିଜ ପୁଅମାନେ ନଶ୍ଟ ହେବା କଥା ଜାଣି, ପ୍ରଜାପତି ଡକ୍ଷ ବୈରଣୀରେ ସଠି (୬୦) ଝିଅମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଯେପରି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। ସେ ସମୟରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, କଶ୍ୟପ, ଏହି ଝିଅମାନେ ସ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ସୋମ, ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଝିଅମାନେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଡକ୍ଷ ଦଶଟି ଝିଅ ଧର୍ମକୁ, ତେରଟି କଶ୍ୟପକୁ, ସତେଇଟି ସୋମକୁ, ଚାରିଟି ଅରିଷ୍ଟନେମିକୁ ଦେଇଥିଲେ। ସେ ବହୁପୁତ୍ର, ଅଙ୍ଗିରସ ଓ କୃଷ୍ଣଶ୍ୱକୁ ଦୁଇଟି ଝିଅ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ଝିଅମାନଙ୍କ ନାମ ମୋଠୁ ଶୁଣ। ଅରୁନ୍ଧତୀ, ଵସୁ, ଯାମି, ଲମ୍ବା, ଭାନୁ, ମାରୁତ୍ୱତୀ, ସଙ୍କଳ୍ପ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ସାଧ୍ୟା ଓ ବିଶ୍ୱା—ଏହି ଦଶଟି ଧର୍ମଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ। ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ଜାଣ। ବିଶ୍ୱାରୁ ବିଶ୍ୱଦେବମାନେ, ସାଧ୍ୟାରୁ ସାଧ୍ୟମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ମାରୁତ୍ୱତୀରୁ ମାରୁତମାନେ, ବସୁରୁ ବସୁମାନେ, ଭାନୁରୁ ଭାନୁମାନେ, ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଲମ୍ବାରୁ ଘୋଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ନାଗବୀଥୀରୁ ଯାମିଜା ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଅରୁନ୍ଧତୀରେ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା। ସଙ୍କଳ୍ପାରୁ ବିଶ୍ଵାତ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଲେ, କାରଣ ସଙ୍କଳ୍ପା ତାଙ୍କର ସ୍ଵଭାବ; ନାଗବୀଥୀ ଓ ଯାମିନୀରୁ ବୃଷଳ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସୋମଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପରା ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଡକ୍ଷ ପ୍ରଚେତସଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ; ଏହି ସମସ୍ତେ ତାରା ନାମରେ ପରିଚିତ, ଜ୍ୟୋତିଷ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ। ଏବେ, ଅନ୍ୟ ପ୍ରଶସ୍ତ ଦେବମାନେ, ଜ୍ୟୋତିର୍ଗଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଏହି ଅଠ ବସୁମାନେ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବିସ୍ତୃତ କରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ଆପ, ଧ୍ରୁବ, ସୋମ, ଧବ, ଅନିଳ, ଅନଳ, ପ୍ରତ୍ୟୁଷ, ପ୍ରଭାସ—ଏହି ନାମରେ ବସୁମାନେ ପରିଚିତ। ଆପଙ୍କ ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ବୈତଣ୍ଡ୍ୟ, ଯିଏ ଶ୍ରମ ଓ ଶ୍ରାନ୍ତ ଭାବରେ ମହାଋଷି; ଧ୍ରୁବଙ୍କ ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ସମ୍ମାନିତ କାଳ, ଯିଏ ଜଗତର ମାପକ।