ସୋମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ପ୍ରଚେତସମାନେ ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଗଛମାନଙ୍କୁ ରୁଦ୍ଧ କଲେ ଏବଂ ଧର୍ମଅନୁସାରେ ମାରିଷାଙ୍କୁ ଜୀବନସଂଗିନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହି ପ୍ରଚେତସ ଦଶ ଓ ମାରିଷାଙ୍କୁ ନେଇ ଜନ୍ମ ହେଲେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦକ୍ଷ, ଯିଏ ଚରାଚର ଜଗତର ଏକ ମହାପ୍ରଭୁ ଏବଂ ସୋମଙ୍କ ଅଂଶ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଦକ୍ଷ ତାଙ୍କ ମନରୁ ଦ୍ୱିପଦ ଚତୁଷ୍ପଦ, ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ପରେ ସେ ନାରୀମାନଙ୍କୁ ତିଆରି କଲେ। ଦକ୍ଷ ତାଙ୍କ ଦଶ କନ୍ୟାକୁ ଧର୍ମଙ୍କୁ, ତେରଟି କନ୍ୟାକୁ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ସୋମଙ୍କୁ ଦେଲେ; ରାଜାଙ୍କୁ ନକ୍ଷତ୍ର ନାମକ କନ୍ୟାମାନେ ଦିଆଗଲେ। ଏହି କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିରୁ ଦେବତା, ପକ୍ଷୀ, ଗାଈ, ସର୍ପ, ଦାନବ, ଦୈତ୍ୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା। ଏହି ସମୟରୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସାମ୍ବିକ ମିଳନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛନ୍ତି; ପୂର୍ବେ ଏହି ସମସ୍ତେ ଇଚ୍ଛା, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସର୍ପ, ରାକ୍ଷସ ଓ ମହାତ୍ମା ଦକ୍ଷଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। ଦକ୍ଷ ଶୁଭ ନିୟମର ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଂଗୁଠି ଠାରୁ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା; ତାଙ୍କ ଜୀବନସଂଗିନୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବାମ ଅଂଗୁଠିରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ଏଠାରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—'ଏହି ମହାତ୍ମା କିପରି ପୁନି ପ୍ରଚେତସ ରୂପ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ? ଏବଂ ସୋମଙ୍କ ନାତି କିପରି ତାଙ୍କର ଶ୍ୱଶୁର ହେଲେ?' ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ଚିରନ୍ତନ—ଏହା ଜାଣି ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଋଷିମାନେ ମୁହଁ ହରାନ୍ତି ନାହାନ୍ତି। ପ୍ରତିଏକ ଯୁଗରେ ଦକ୍ଷ ଭଳି ପ୍ରଭୁମାନେ ଆସନ୍ତି, ପୁନି ଲୟ ହୁଅନ୍ତି; ଏହା ଜାଣି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଚମକିଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ସେଠାରେ ପୂର୍ବେ କୌଣସି ବଡ଼-ଛୋଟ ଥିଲା ନାହିଁ; କେବଳ ତପସ୍ୟା ଏଠି ମୂଳ୍ୟବାନ୍ ଥିଲା। ଯିଏ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଜାଣେ, ସେ ସନ୍ତାନ, ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ପାଏ। ଏବେ ଋଷିମାନେ ଲୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ—'ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସର୍ପ ଓ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିସ୍ତୃତରେ କହ।' ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଦକ୍ଷ ପୂର୍ବେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଭୁ ମନରୁ ମାତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ଋଷି, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ। କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ବଢ଼ିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ପ୍ରଜାବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତି ନ୍ୟାୟସଂଗତ ସମ୍ବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ନାନା ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ। ସେ ବୀରଣଙ୍କ ଜୀବନସଂଗିନୀ ଅସିକ୍ନୀଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଅସିକ୍ନୀ ମହାତପସ୍ୱିନୀ ଥିଲେ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରି ଭାରସାମ୍ୟ ରଖିଥିଲେ; ତିନି ବୈରଣୀରେ ହଜାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତି ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅସିକ୍ନୀ ମାଧ୍ୟମରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରଜାବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦେବୃଷି ନାରଦ, ଆଲୋଚନା ପ୍ରିୟ, ସେମାନଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ନେଇଯିବା ଏବଂ ନିଜ ଶାପ ପାଇଁ ଉପଦେଶ କଲେ। କଶ୍ୟପ ପ୍ରଭୁ ଡରରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ପ୍ରଶସ୍ତ ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ପୂର୍ବେ, ନାରଦ ପରମେଷ୍ଠୀନଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ପରେ ପୁନି ଅସିକ୍ନୀରେ ବୈରଣୀରେ ଦେବୃଷି ରୂପେ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ସେ ପୁନି ପିତାଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦକ୍ଷଙ୍କ ପୁଅମାନେ 'ହର୍ୟଶ୍ୱ' ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ନିଶ୍ଚୟ, ସେମାନେ ନାରଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିହ୍ନ୍ନ ହେଲେ। ତେବେ ଦକ୍ଷ ତାଙ୍କର ନାଶ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ସାମ୍ନାରେ ଥିବାବେଳେ, ପରମେଷ୍ଠୀନଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଦକ୍ଷ ଏକ ସମ୍ମତି କଲେ। 'ନାରଦ ମୋ ପ୍ରିୟ କନ୍ୟା ମାଧ୍ୟମରେ ତୁମ ପାଖରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ଯାହା ଦକ୍ଷ ଶାପ ଭୟରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ।' ଋଷିମାନେ ପୁନି ପଚାରିଲେ—'ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁଅମାନେ କିପରି ମହାର୍ଷି ନାରଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିହ୍ନ୍ନ ହେଲେ, ଏହା ଆମକୁ ବର୍ତ୍ତମାନ କହ।' ଦକ୍ଷଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ହର୍ୟଶ୍ୱ, ପ୍ରଜାବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଏକଠା ହେଲେ। ତେବେ ନାରଦ କହିଲେ—'ହଁ, ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ତୁମେ ଏଠି ଏମିତି ଅବିବେକୀ, ପୃଥିବୀର ସତ୍ୟ ମାପ ଜାଣିନଥିବାବେଳେ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।' 'ତୁମେ କିପରି ଉପରେ, ତଳେ, ଭିତରେ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କରିବେ?' ଏହି କଥା ଶୁଣି ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚଲିଗଲେ। ସେମାନେ ଆଜିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫେରିନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ନଦୀ ଏକଥର ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଇ ଫେରେ ନାହିଁ। ହର୍ୟଶ୍ୱମାନେ ନଷ୍ଟ ହେବା ପରେ, ପ୍ରଚେତସ ପୁତ୍ର ଦକ୍ଷ ପୁନି— ଲୋକବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ବୈରଣୀରେ ଆଉ ଏକ ହଜାର ପୁଅ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେଉଁମାନେ 'ଶବଳଶ୍ୱ' ଭଳି ପରିଚିତ। ନାରଦ ପୁନି ପୂର୍ବବତ୍ ଉପଦେଶ କଲେ। ସେମାନେ ଏକାଠି କହିଲେ—'ମହାର୍ଷି ଠିକ୍ କହିଛନ୍ତି।' 'ଆମେ ଭାଇମାନେ ଯେଉଁ ପଥେ ଚାଲିଗଲେ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ସେହିପଥେ ଯିବା ଉଚିତ। ପୃଥିବୀର ମାପ ଜାଣିବା ପରେ ଆମେ ସହର୍ଷରେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବା।' ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚଲିଗଲେ ଓ ଆଜିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫେରିନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ନଦୀ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଇ ଫେରେ ନାହିଁ। ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଯେଉଁ ଭାଇ ଭାଇକୁ ଖୋଜିବାକୁ ଯାଏ, ସେ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ପୁଅମାନେ ନଷ୍ଟ ହେବା ଦେଖି, ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ବୈରଣୀରେ ଷଷ୍ଟି କୁଳି କନ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେବେଳେ କଶ୍ୟପ, ସୋମ, ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାମୁନିମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଦକ୍ଷ ଦଶ କନ୍ୟାକୁ ଧର୍ମଙ୍କୁ, ତେରଟି କଶ୍ୟପଙ୍କୁ, ସତାଇଶଟି ସୋମଙ୍କୁ ଓ ଚାରିଟି ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କୁ ଦେଲେ।