सर्वा यशोदया सार्धं विशामो ऽत्र महाह्रदे नागराजस्य नो गन्तुम् अस्माकं युज्यते व्रजे
आम्ही सगळ्या, यशोदेसह, या मोठ्या तळ्यात उतरू. सर्पराजाची परवानगी मिळेपर्यंत आम्ही व्रजात परत जाणं योग्य नाही.
दिवसः को विना सूर्यं विना चन्द्रेण का निशा विना दुग्धेन का गावो विना कृष्णेन को व्रजः विनाकृता न यास्यामः कृष्णेनानेन गोकुलम्
सूर्याशिवाय दिवस कसा? चंद्राशिवाय रात्र कशी? दुधाशिवाय गायी कशा? कृष्णाशिवाय व्रज कसा? कृष्णाशिवाय आम्ही गोकुळात परत जाणार नाही.
इति गोपीवचः श्रुत्वा रौहिणेयो महाबलः उवाच गोपान् विधुरान् विलोक्य स्तिमितेक्षणः
गोप्यांची ही वाक्यं ऐकून, बलवान रोहिणीपुत्राने, दुःखी आणि गप्प बसलेल्या गवळ्यांकडे पाहून बोलायला सुरुवात केली.
नन्दं च दीनम् अत्यर्थं न्यस्तदृष्टिं सुतानने मूर्छाकुलां यशोदां च कृष्णमाहात्म्यसंज्ञया
त्याने पाहिलं की नंदगोप फारच दुःखी, मुलाच्या चेहऱ्याकडे नजर लावून बसला आहे, आणि यशोदा कृष्णाच्या महात्म्याचा विचार करत, व्याकुळ झाली आहे.
किम् अयं देवदेवेश भावो ऽयं मानुषस् त्वया व्यज्यते स्वं तम् आत्मानं किम् अन्यं त्वं न वेत्सि यत्
देवतांचा स्वामी, हे मानवासारखं वागणं तू का दाखवत आहेस? तुझं खरं रूप प्रकट कर. तुला स्वतःचं स्वरूप माहीत नाही का?
त्वम् अस्य जगतो नाभिः सुराणाम् एव चाश्रयः कर्तापहर्ता पाता च त्रैलोक्यं त्वं त्रयीमयः
तू या जगाचा आधार आहेस, देवतांचाही आश्रय आहेस. तीनही लोकांचा निर्माण करणारा, नाश करणारा आणि पालन करणारा तूच आहेस, आणि तीन वेदांचं मूर्तिमंत रूप आहेस.
अत्रावतीर्णयोः कृष्ण गोपा एव हि बान्धवाः गोप्यश् च सीदतः कस्मात् त्वं बन्धून् समुपेक्षसे
इथे, कृष्णा, गवळेच तुझे आप्त आहेत, कारण तू अवतरला आहेस. गोप्या इथे बसल्या आहेत—मग तू आप्तांना दुर्लक्ष का करतोस?
दर्शितो मानुषो भावो दर्शितं बालचेष्टितम् तद् अयं दम्यतां कृष्ण दुरात्मा दशनायुधः
तू मानवासारखं वागणं आणि बाललीला दाखवलीस; आता, कृष्णा, या दुष्ट, तीक्ष्णदात असलेल्या सर्पाला जिंक.
इति संस्मारितः कृष्णः स्मितभिन्नौष्ठसंपुटः आस्फाल्य मोचयाम् आस स्वं देहं भोगबन्धनात्
असं स्मरण करून दिल्यावर, कृष्णाने हसत, फडांवर जोरात पाय मारले आणि स्वतःला त्या सर्पाच्या वेढ्यातून सोडवलं.
आनाम्य चापि हस्ताभ्याम् उभाभ्यां मध्यमं फणम् आरुह्य भुग्नशिरसः प्रननर्तोरुविक्रमः
कृष्णाने वाकून, दोन्ही हातांनी मधल्या फडावर चढून, डोकं झुकवून, आपल्या मोठ्या पराक्रमाने त्यावर नृत्य केलं.
व्रणाः फणे ऽभवंस् तस्य कृष्णस्याङ्घ्रिविकुट्टनैः यत्रोन्नतिं च कुरुते ननामास्य ततः शिरः
कृष्णाच्या पायांच्या ठोक्याने त्या सर्पाच्या फडावर जखमा पडल्या; जिथे जास्त जोर दिलं, तिथे सर्पाचं डोकं खाली वाकलं.
मूर्छाम् उपाययौ भ्रान्त्या नागः कृष्णस्य कुट्टनैः दण्डपातनिपातेन ववाम रुधिरं बहु
कृष्णाच्या जोरदार ठोक्यांनी आणि माराने सर्प गोंधळून गेला, शुद्ध हरपली आणि त्याच्या तोंडातून खूप रक्त वाहू लागलं.
तं निर्भुग्नशिरोग्रीवम् आस्यप्रस्रुतशोणितम् विलोक्य शरणं जग्मुस् तत्पत्न्यो मधुसूदनम्
त्याचं डोकं आणि मान वाकलेली, तोंडातून रक्त वाहताना पाहून, त्या सर्पाच्या पत्नी मधुसूदनाच्या शरण गेल्या.
ज्ञातो ऽसि देवदेवेश सर्वेशस् त्वम् अनुत्तम परं ज्योतिर् अचिन्त्यं यत् तदंशः परमेश्वरः
तू सर्व देवांचा स्वामी, श्रेष्ठ, सर्वांचा अधिपती, पराकाष्ठेचं तेज, अगम्य, आणि परमेश्वराचा अंश आहेस—हे आम्हाला कळलं आहे.
न समर्थाः सुर स्तोतुं यम् अनन्यभवं प्रभुम् स्वरूपवर्णनं तस्य कथं योषित् करिष्यति
ज्यांच्या स्वरूपाचं वर्णन करणं देवांनाही शक्य नाही, त्या अनन्यभावाने वंदनीय अशा प्रभूचं स्तुती करणं स्त्रीला कसं शक्य होईल?
यस्याखिलमहीव्योमजलाग्निपवनात्मकम् ब्रह्माण्डम् अल्पकांशांशः स्तोष्यामस् तं कथं वयम्
ज्यांच्या अगदी लहान अंशातूनही पृथ्वी, आकाश, पाणी, अग्नी आणि वायू यांचं संपूर्ण ब्रह्मांड निर्माण झालं, अशा प्रभूची स्तुती आपण कशी करू शकतो?
ततः कुरु जगत्स्वामिन् प्रसादम् अवसीदतः प्राणांस् त्यजति नागो ऽयं भर्तृभिक्षा प्रदीयताम्
म्हणून, हे जगाचे स्वामी, कृपा करा या व्याकुळ झालेल्यावर; हा सर्प प्राण सोडत आहे—त्याला योग्य असा स्वामी द्या.
इत्य् उक्ते ताभिर् आश्वास्य क्लान्तदेहो ऽपि पन्नगः प्रसीद देवदेवेति प्राह वाक्यं शनैः शनैः
त्यांनी असं म्हटल्यावर, जरी शरीराने थकलेला असला तरी तो सर्प धीर धरून हळूहळू म्हणाला—'हे देवाधिदेव, कृपा करा.'
तवाष्टगुणम् ऐश्वर्यं नाथ स्वाभाविकं परम् निरस्तातिशयं यस्य तस्य स्तोष्यामि किं न्व् अहम्
तुमचं आठ गुणांचं ऐश्वर्य, हे नाथा, सहज आणि सर्वोच्च आहे; ज्याचं काहीच तोड नाही, त्याची मी काय स्तुती करू?
त्वं परस् त्वं परस्याद्यः परं त्वं तत्परात्मकम् परस्मात् परमो यस् त्वं तस्य स्तोष्यामि किं न्व् अहम्
तुम्हीच परम, तुम्हीच परमाचा आद्य कारण, आणि तुम्हीच त्या परमाचं मूळ स्वरूप; सर्वात श्रेष्ठाहूनही श्रेष्ठ तुम्हीच आहात—मग मी तुमची काय स्तुती करू?
यथाहं भवता सृष्टो जात्या रूपेण चेश्वरः स्वभावेन च संयुक्तस् तथेदं चेष्टितं मया
जसं तुम्ही मला जन्म, रूप आणि माझ्या स्वभावासह निर्माण केलं, तसंच मी हे कृत्य केलं आहे.
यद्य् अन्यथा प्रवर्तेय देवदेव ततो मयि न्याय्यो दण्डनिपातस् ते तवैव वचनं यथा
जर मी वेगळं वागलो असतो, हे देवाधिदेव, तर तुमच्या आज्ञेनुसार मला शिक्षा करणे योग्यच होतं.
तथापि यं जगत्स्वामी दण्डं पातितवान् मयि स सोढो ऽयं वरो दण्डस् त्वत्तो नान्यो ऽस्तु मे वरः
तरीही, जगाच्या स्वामींनी माझ्यावर जी शिक्षा केली, ती मी सहन केली आहे; तुमच्यापेक्षा दुसरा कोणताही वर मला नको.
हतवीर्यो हतविषो दमितो ऽहं त्वयाच्युत जीवितं दीयताम् एकम् आज्ञापय करोमि किम्
माझं बळ संपलं, विषही गेलं, आणि मी तुमच्यामुळे नमलो आहे, हे अच्युत; मला फक्त जीवन द्या—आज्ञा द्या, मी काय करू?
नात्र स्थेयं त्वया सर्प कदाचिद् यमुनाजले सभृत्यपरिवारस् त्वं समुद्रसलिलं व्रज
हे सर्पा, तुला कधीही यमुनेच्या पाण्यात राहता येणार नाही; आपल्या सेवकांसह तू समुद्राच्या पाण्यात जा.
मत्पदानि च ते सर्प दृष्ट्वा मूर्धनि सागरे गरुडः पन्नगरिपुस् त्वयि न प्रहरिष्यति
आणि, हे सर्पा, समुद्रात तुझ्या डोक्यावर माझे पाऊलांचे ठसे दिसले, तर गरुड—सर्पांचा शत्रू—तुला त्रास देणार नाही.
इत्य् उक्त्वा सर्पराजानं मुमोच भगवान् हरिः प्रणम्य सो ऽपि कृष्णाय जगाम पयसां निधिम्
भगवान हरिने सर्पराजाला असं सांगून त्याची मुक्तता केली; आणि तो सर्प, कृष्णाला वंदन करून, पाण्याच्या निवासस्थानी गेला.
पश्यतां सर्वभूतानां सभृत्यापत्यबन्धवः समस्तभार्यासहितः परित्यज्य स्वकं ह्रदम्
सर्व जीवांच्या समोर, आपल्या सेवक, मुलं, नातेवाईक आणि सर्व पत्नींसह, त्याने स्वतःचं तळं सोडलं.
गते सर्पे परिष्वज्य मृतं पुनर् इवागतम् गोपा मूर्धनि गोविन्दं सिषिचुर् नेत्रजैर् जलैः
सर्प निघून गेल्यावर, गवळ्यांनी गोविंदाला जिवंत परतल्यासारखं मिठी मारली आणि डोळ्यांतून पाणी गळवत त्याच्यावर शिंपडलं.
कृष्णम् अक्लिष्टकर्माणम् अन्ये विस्मितचेतसः तुष्टुवुर् मुदिता गोपा दृष्ट्वा शिवजलां नदीम्
कृष्णाने निष्कलंक कृत्य केल्याचं पाहून, गवळे विस्मित मनाने आणि आनंदाने त्याची स्तुती करू लागले, कारण नदी पुन्हा पवित्र झाली होती.