नृणाम् इन्द्रियपूर्वेण योगेन रमते च यः गतागताभ्यां योगेन य एव विधिर् ईश्वरः
जो मनुष्यांच्या इंद्रियांनी सुरू होणाऱ्या योगाने रमतो, जो योगाने येण्या-जाण्यात आहे, तोच विधी आणि तोच ईश्वर आहे.
यो गतिर् धर्मयुक्तानाम् अगतिः पापकर्मणाम् चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश् चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता
जो धर्मयुक्तांसाठी मार्ग आहे, पापींसाठी मार्गरहित आहे, चार वर्णांचा उत्पत्तीकारण आणि रक्षण करणारा आहे.
चातुर्विद्यस्य यो वेत्ता चातुराश्रम्यसंश्रयः दिगन्तरं नभो भूमिर् वायुर् वापि विभावसुः
जो चतुर्विद्या जाणणारा, चार आश्रमात वास करणारा, दिशा, आकाश, पृथ्वी, वायू आणि अग्नी आहे.
चन्द्रसूर्यमयं ज्योतिर् युगेशः क्षणदाचरः यः परं श्रूयते ज्योतिर् यः परं श्रूयते तपः
जो चंद्रसूर्यरूप तेज आहे, युगांचा स्वामी, रात्रभर फिरणारा, जो परम तेज आणि परम तप म्हणून ऐकला जातो.
यं परं प्राहुर् अपरं यः परः परमात्मवान् आदित्यानां तु यो देवो यश् च दैत्यान्तको विभुः
ज्याला काही जण परमात्मा म्हणतात, तर काहीजण अपरमात्मा म्हणतात, तोच खरा परमात्मा आहे. आदित्यांमध्ये जो देव आहे आणि दैत्यांचा संहार करणारा सर्वव्यापी तोच आहे.
युगान्तेष्व् अन्तको यश् च यश् च लोकान्तकान्तकः सेतुर् यो लोकसेतूनां मेध्यो यो मेध्यकर्मणाम्
युगांच्या शेवटी जो सर्वांचा अंत करतो, आणि जगाचा नाश करणाऱ्यांचा देखील नाश करणारा आहे, तोच सर्व लोकांच्या पूलांमध्ये मुख्य पूल आहे, आणि पवित्र कर्म करणाऱ्यांमध्ये सर्वात पवित्र आहे.
वेद्यो यो वेदविदुषां प्रभुर् यः प्रभवात्मनाम् सोमभूतश् च सौम्यानाम् अग्निभूतो ऽग्निवर्चसाम्
जो वेद जाणणाऱ्यांसाठी जाणण्यासारखा आहे, आणि निर्माणशक्ती असणाऱ्यांचा स्वामी आहे; सौम्य लोकांमध्ये जो सोमाचा स्वरूप घेतो, आणि अग्निसमान तेज असणाऱ्यांमध्ये अग्निरूप आहे.
यः शक्राणाम् ईशभूतस् तपोभूतस् तपस्विनाम् विनयो नयवृत्तीनां तेजस् तेजस्विनाम् अपि
इंद्रांमध्ये जो स्वामी आहे, तपस्वींमध्ये जो तपाचा मूळ आहे, नीतीने वागणाऱ्यांमध्ये जो विनय आहे, आणि तेजस्वींमध्ये जो खरे तेज आहे.
विग्रहो विग्रहार्हाणां गतिर् गतिमताम् अपि आकाशप्रभवो वायुर् वायोः प्राणाद् धुताशनः
रूप असणाऱ्यांमध्ये जो खरे रूप आहे, आणि गती असणाऱ्यांमध्ये अंतिम ध्येय आहे; आकाशातून उत्पन्न झालेला वायू, वाऱ्यातून प्राण, आणि प्राणातून यज्ञातील अग्नी निर्माण होतो.
दिवो हुताशनः प्राणः प्राणो ऽग्निर् मधुसूदनः रसाच् छोणितसंभूतिः शोणितान् मांसम् उच्यते
स्वर्गात जो यज्ञातील अग्नी आहे, तोच प्राणरूप आहे; प्राणातून अग्नी, आणि तोच मधुसूदन आहे; रसापासून रक्त निर्माण होते आणि रक्तापासून मांस तयार होते.
मांसात् तु मेदसो जन्म मेदसो ऽस्थि निरुच्यते अस्थ्नो मज्जा समभवन् मज्जातः शुक्रसंभवः
मांसापासून मेदाचा जन्म होतो, मेदापासून हाड तयार होते; हाडापासून मज्जा निर्माण होते आणि मज्जेतून शुक्र उत्पन्न होते.
शुक्राद् गर्भः समभवद् रसमूलेन कर्मणा तत्रापां प्रथमो भागः स सौम्यो राशिर् उच्यते
शुक्रापासून गर्भ तयार होतो, ज्याचे मूळ रस आहे; त्यात पाण्याचा पहिला भाग 'सौम्य राशी' म्हणून ओळखला जातो.
गर्भोष्मसंभवो ज्ञेयो द्वितीयो राशिर् उच्यते शुक्रं सोमात्मकं विद्याद् आर्तवं पावकात्मकम्
गर्भाच्या उष्णतेमुळे दुसरी राशी तयार होते; शुक्र हे सोमस्वरूप आहे आणि ऋतू म्हणजे आर्तव, ते अग्निस्वरूप आहे.
भावा रसानुगाश् चैषां बीजे च शशिपावकौ कफवर्गे भवेच् छुक्रं पित्तवर्गे च शोणितम्
त्यांचे गुण रसावर अवलंबून असतात; बीजामध्ये चंद्र आणि अग्नी असतात; कफप्रधान लोकांमध्ये शुक्र असते आणि पित्तप्रधान लोकांमध्ये रक्त असते.
कफस्य हृदयं स्थानं नाभ्यां पित्तं प्रतिष्ठितम् देहस्य मध्ये हृदयं स्थानं तन् मनसः स्मृतम्
कफाचे स्थान हृदय आहे, पित्त नाभीमध्ये असते; शरीराच्या मध्यभागी असलेले हृदय हे मनाचे स्थान मानले जाते.
नाभिकोष्ठान्तरं यत् तु तत्र देवो हुताशनः मनः प्रजापतिर् ज्ञेयः कफः सोमो विभाव्यते
नाभी आणि पोटाच्या आतल्या जागेत देवतेचा अग्नी वास करतो; मन म्हणजे प्रजापती, आणि कफ म्हणजे चंद्र असे प्रकट होते.
पित्तम् अग्निः स्मृतं त्व् एवम् अग्निसोमात्मकं जगत् एवं प्रवर्तिते गर्भे वर्धिते ऽर्बुदसंनिभे
पित्त म्हणजे अग्नी असे मानले जाते; म्हणून हे जग अग्नी आणि चंद्र यांच्या स्वरूपाचे आहे. अशा प्रकारे गर्भ वाढतो आणि गाठीसारखा आकार घेतो.
वायुः प्रवेशं संचक्रे संगतः परमात्मनः स पञ्चधा शरीरस्थो भिद्यते वर्तते पुनः
वायू, परमात्म्याशी एकरूप होऊन, शरीरात प्रवेश करतो; तो शरीरात पाच भागांत विभागला जातो आणि सतत कार्य करतो.
प्राणापानौ समानश् च उदानो व्यान एव च प्राणो ऽस्य परमात्मानं वर्धयन् परिवर्तते
प्राण, अपान, समान, उदान आणि व्यान हे पाच वायू आहेत; त्यातील प्राण हा परमात्म्याला पोसतो आणि शरीरात फिरतो.
अपानः पश्चिमं कायम् उदानो ऽर्धं शरीरिणः व्यानस् तु व्याप्यते येन समानः संनिवर्तते
अपान हा शरीराच्या खालच्या भागात कार्य करतो, उदान वरच्या भागात; व्यान सगळीकडे पसरतो आणि समान सर्व काही संतुलित ठेवतो.
भूतावाप्तिस् ततस् तस्य जायेतेन्द्रियगोचरा पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश् च पञ्चमम्
यानंतर त्याच्यात पंचमहाभूतांची प्राप्ती होते, जी इंद्रियांना जाणवतात: पृथ्वी, वायू, आकाश, पाणी आणि पाचवे म्हणजे अग्नी.
तस्येन्द्रियनिविष्टानि स्वं स्वं भागं प्रचक्रिरे पार्थिवं देहम् आहुस् तु प्राणात्मानं च मारुतम्
त्याच्या अंगात प्रत्येक इंद्रिय आपापल्या जागी स्थिर असतात; शरीर पृथ्वीचे मानले जाते आणि प्राण म्हणजे वायू आहे.
छिद्राण्य् आकाशयोनीनि जलात् स्रावः प्रवर्तते ज्योतिश् चक्षूंषि तेजश् च आत्मा तेषां मनः स्मृतम्
आकाशातून छिद्रं निर्माण होतं, पाण्यातून प्रवाह सुरू होतो, प्रकाश डोळ्यांमध्ये प्रकटतो आणि त्या सर्वांचा मन म्हणजे चेतना असते, असं सांगितलं जातं.
ग्रामाश् च विषयाश् चैव यस्य वीर्यात् प्रवर्तिताः इत्य् एतान् पुरुषः सर्वान् सृजंल् लोकान् सनातनः
त्याच्या सामर्थ्यामुळेच गावं आणि विषयांची निर्मिती होते; या प्रकारे तो सनातन पुरुष सर्व जगांची निर्मिती करतो.
नैधने ऽस्मिन् कथं लोके नरत्वं विष्णुर् आगतः एष नः संशयो ब्रह्मन्न् एष नो विस्मयो महान्
या नश्वर जगात विष्णूला मानवजन्म कसा मिळाला? हेच आमचं मोठं आश्चर्य आणि शंका आहे, हे ब्रह्मन्.
कथं गतिर् गतिमताम् आपन्नो मानुषीं तनुम् आश्चर्यं परमं विष्णुर् देवैर् दैत्यैश् च कथ्यते
गतिमानांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या विष्णूने मानवाचा देह कसा घेतला? हे परम आश्चर्य देव आणि दैत्य सगळेच सांगतात.
विष्णोर् उत्पत्तिम् आश्चर्यं कथयस्व महामुने प्रख्यातबलवीर्यस्य विष्णोर् अमिततेजसः
महामुने, अमाप तेज आणि प्रसिद्ध सामर्थ्य असलेल्या विष्णूची अद्भुत उत्पत्ती आम्हाला सांग.
कर्मणाश्चर्यभूतस्य विष्णोस् तत्त्वम् इहोच्यताम् कथं स देवो देवानाम् आर्तिहा पुरुषोत्तमः
अद्भुत कर्म करणाऱ्या विष्णूचं खरं स्वरूप इथे सांग. तो देव, देवांचा देव, दुःख दूर करणारा, पुरुषोत्तम कसा झाला हे सांग.
सर्वव्यापी जगन्नाथः सर्वलोकमहेश्वरः सर्गस्थित्यन्तकृद् देवः सर्वलोकसुखावहः
तो सर्वव्यापी, जगाचा स्वामी, सर्व लोकांचा परमेश्वर, सृष्टीची निर्मिती, पालन आणि संहार करणारा, सर्व लोकांना सुख देणारा देव आहे.
अक्षयः शाश्वतो ऽनन्तः क्षयवृद्धिविवर्जितः निर्लेपो निर्गुणः सूक्ष्मो निर्विकारो निरञ्जनः
तो अविनाशी, शाश्वत, अनंत, वाढ-घट न होणारा, लिप्त नसलेला, गुणरहित, सूक्ष्म, बदल न होणारा आणि कलंकरहित आहे.