कण्डुर् नाम महातेजा ऋषिः परमधार्मिकः सत्यवादी शुचिर् दान्तः सर्वभूतहिते रतः
कंडू नावाचा एक तेजस्वी, अत्यंत धर्मनिष्ठ, नेहमी सत्य बोलणारा, शुद्ध, संयमी आणि सर्व जीवांच्या कल्याणात रमणारा ऋषी होता.
जितेन्द्रियो जितक्रोधो वेदवेदाङ्गपारगः अवाप परमां सिद्धिम् आराध्य पुरुषोत्तमम्
त्याने आपले इंद्रिये आणि राग जिंकले होते, वेद आणि त्यांचे अंग शिकून पूर्ण केले होते, आणि परम पुरुषाची भक्ती करून त्याने सर्वोच्च सिद्धी मिळवली.
अन्ये ऽपि तत्र संसिद्धा मुनयः संशितव्रताः सर्वभूतहिता दान्ता जितक्रोधा विमत्सराः
तेथे आणखीही काही सिद्ध, कठोर व्रत पाळणारे, सर्व जीवांच्या हितासाठी झटणारे, संयमी, रागावर विजय मिळवणारे आणि मत्सररहित असे ऋषी होते.
को ऽसौ कण्डुः कथं तत्र जगाम परमां गतिम् श्रोतुम् इच्छामहे तस्य चरितं ब्रूहि सत्तम
हा कंडू कोण आहे आणि त्याने तेथे सर्वोच्च अवस्था कशी मिळवली? आम्हाला त्याची कथा ऐकायची आहे—हे श्रेष्ठा, कृपया ती सांग.
शृणुध्वं मुनिशार्दूलाः कथां तस्य मनोहराम् प्रवक्ष्यामि समासेन मुनेस् तस्य विचेष्टितम्
हे ऋषिश्रेष्ठांनो, त्या कंडूची मनाला मोहून टाकणारी गोष्ट ऐका; मी त्याच्या कृत्यांची कथा थोडक्यात सांगतो.
पवित्रे गोमतीतीरे विजने सुमनोहरे कन्दमूलफलैः पूर्णे समित्पुष्पकुशान्वितैः
पवित्र आणि सुंदर अशी गोमती नदीच्या काठी, एकांत आणि रम्य ठिकाणी, मुळं, फळं आणि फुलांनी भरलेली, समिधा आणि कुशांनी युक्त अशी जागा होती.
नानाद्रुमलताकीर्णे नानापुष्पोपशोभिते नानापक्षिरुते रम्ये नानामृगगणान्विते
त्या ठिकाणी अनेक प्रकारच्या झाडांनी आणि वेलींनी वेढलेले, विविध रंगी फुलांनी सजलेले, अनेक पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने गूंजणारे आणि वेगवेगळ्या प्राण्यांच्या झुंडी असलेले सुंदर वातावरण होते.
तत्राश्रमपदं कण्डोर् बभूव मुनिसत्तमाः सर्वर्तुफलपुष्पाढ्यं कदलीखण्डमण्डितम्
तेथे कंडू ऋषींचे आश्रमपद होते, जेथे सर्व ऋतूंची फळं आणि फुलं मुबलक होती, आणि केळीच्या घडांनी ते सजलेले होते.
तपस् तेपे मुनिस् तत्र सुमहत् परमाद्भुतम् व्रतोपवासैर् नियमैः स्नानमौनसुसंयमैः
त्या ठिकाणी त्या ऋषीने अतिशय मोठे आणि अद्भुत असे तप केले—व्रत, उपवास, नियम, स्नान, मौन आणि कठोर संयम यांचा अवलंब केला.
ग्रीष्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षासु स्थण्डिलेशयः आर्द्रवासास् तु हेमन्ते स तेपे सुमहत् तपः
उन्हाळ्यात त्याने पंचाग्नी तप केले, पावसाळ्यात जमिनीवर झोपला, आणि हिवाळ्यात ओले वस्त्र घालून कठोर तपश्चर्या केली.
दृष्ट्वा तु तपसो वीर्यं मुनेस् तस्य सुविस्मिताः बभूवुर् देवगन्धर्वाः सिद्धविद्याधरास् तथा
त्याच्या तपश्चर्येचे सामर्थ्य पाहून देव, गंधर्व, सिद्ध आणि विद्याधर हे सर्व फारच आश्चर्यचकित झाले.
भूमिं तथान्तरिक्षं च दिवं च मुनिसत्तमाः कण्डुः संतापयाम् आस त्रैलोक्यं तपसो बलात्
कंडू ऋषीच्या तपाच्या सामर्थ्यामुळे पृथ्वी, आकाश आणि स्वर्ग—ही तिन्ही लोकं तापू लागली, हे ऋषिश्रेष्ठांनो.
अहो ऽस्य परमं धैर्यम् अहो ऽस्य परमं तपः इत्य् अब्रुवंस् तदा दृष्ट्वा देवास् तं तपसि स्थितम्
त्याला तपात स्थिर पाहून देव म्हणाले, 'वा! काय अद्भुत धैर्य! वा! काय पराक्रमी तप!'
मन्त्रयाम् आसुर् अव्यग्राः शक्रेण सहितास् तदा भयात् तस्य समुद्विग्नास् तपोविघ्नम् अभीप्सवः
मग इंद्रासह सर्व देव घाबरून आणि चिंतेत एकत्र जमले आणि त्याच्या तपाचा विघ्न घालायचा विचार करू लागले.
ज्ञात्वा तेषाम् अभिप्रायं शक्रस् त्रिभुवनेश्वरः प्रम्लोचाख्यां वरारोहां रूपयौवनगर्विताम्
त्यांचा हेतू ओळखून, तिन्ही लोकांचा स्वामी इंद्राने रूप आणि तारुण्याचा गर्व असलेल्या, प्रम्लोचा नावाच्या सुंदर अप्सरेला बोलावले.
सुमध्यां चारुजङ्घां तां पीनश्रोणिपयोधराम् सर्वलक्षणसंपन्नां प्रोवाच फलसूदनः
ती कंबर बारीक, पाय सुंदर, नितंब आणि स्तन भरदार, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त होती; तिला फळांचा नाश करणारा इंद्र म्हणाला.
प्रम्लोचे गच्छ शीघ्रं त्वं यदासौ तप्यते मुनिः विघ्नार्थं तस्य तपसः क्षोभयस्वांशु सुप्रभे
'प्रम्लोचे, त्या ऋषीने तप करत असताना तू लगेच जा; त्याच्या तपात विघ्न घालण्यासाठी, हे तेजस्विनी, त्याला अस्वस्थ कर.'
तव वाक्यं सुरश्रेष्ठ करोमि सततं प्रभो किंतु शङ्का ममैवात्र जीवितस्य च संशयः
'हे देवश्रेष्ठ, मी नेहमीच तुमचे सांगणे पाळीन, प्रभो; पण मला इथे थोडी भीती वाटते आणि माझ्या जीवावरही शंका आहे.'
बिभेमि तं मुनिवरं ब्रह्मचर्यव्रते स्थितम् अत्युग्रं दीप्ततपसं ज्वलनार्कसमप्रभम्
मी त्या ऋषीला घाबरते, कारण तो ब्रह्मचर्याच्या व्रतात खंबीर आहे, त्याची तपश्चर्या फारच कठोर आहे, आणि तो अग्नी व सूर्यासारखा तेजस्वी दिसतो.
ज्ञात्वा मां स मुनिः क्रोधाद् विघ्नार्थं समुपागताम् कण्डुः परमतेजस्वी शापं दास्यति दुःसहम्
तो महर्षी, मी रागाने त्याच्या तपश्चर्येत अडथळा आणायला आले आहे हे ओळखून, अत्यंत सामर्थ्यशाली कंडू मला सहन न होणारा शाप देईल.
उर्वशी मेनका रम्भा घृताची पुञ्जिकस्थला विश्वाची सहजन्या च पूर्वचित्तिस् तिलोत्तमा
उर्वशी, मेनका, रंभा, घृताची, पुंजिकस्थला, विश्वाची, सहजंया, पूर्वचित्ती आणि तिलोत्तमा—
अलम्बुषा मिश्रकेशी शशिलेखा च वामना अन्याश् चाप्सरसः सन्ति रूपयौवनगर्विताः
अलंबुषा, मिश्रकेशी, शशिलेखा, वामना आणि इतरही अप्सरा, आपल्या सौंदर्याचा आणि तारुण्याचा गर्व बाळगणाऱ्या, तिथे आहेत.
सुमध्याश् चारुवदनाः पीनोन्नतपयोधराः कामप्रधानकुशलास् तास् तत्र संनियोजय
कंबर बारीक, चेहरा सुंदर, उन्नत व भरगच्च स्तन असलेल्या, आणि कामकलेत निपुण अशा त्या सर्व अप्सरांना तिथे पाठव.
तस्यास् तद् वचनं श्रुत्वा पुनः प्राह शचीपतिः तिष्ठन्तु नाम चान्यास् तास् त्वं चात्र कुशला शुभे
तिचे बोलणे ऐकून शचीपती पुन्हा म्हणाला: बाकीच्या अप्सरा तिथेच राहू देत, पण शुभे, तू इथे फारच कुशल आहेस.
कामं वसन्तं वायुं च सहायार्थे ददामि ते तैः सार्धं गच्छ सुश्रोणि यत्रास्ते स महामुनिः
तुला मदतीसाठी मी कामदेव, वसंत आणि वायू देतो; हे सुंदर नितंब असणाऱ्या, त्यांच्यासोबत त्या महर्षी जिथे आहे तिथे जा.
शक्रस्य वचनं श्रुत्वा तदा सा चारुलोचना जगामाकाशमार्गेण तैः सार्धं चाश्रमं मुनेः
शक्राचे शब्द ऐकून, ती सुंदर डोळ्यांची अप्सरा त्या तिघांसह आकाशमार्गे त्या ऋषीच्या आश्रमाकडे गेली.
गत्वा सा तत्र रुचिरं ददर्श वनम् उत्तमम् मुनिं च दीप्ततपसम् आश्रमस्थम् अकल्मषम्
ती तिथे पोहोचली आणि तिने एक सुंदर, उत्तम वन पाहिले, तसेच तपश्चर्येने तेजस्वी, निष्कलंक असा ऋषी आश्रमात दिसला.
अपश्यत् सा वनं रम्यं तैः सार्धं नन्दनोपमम् सर्वर्तुवरपुष्पाढ्यं शाखामृगगणाकुलम्
ती त्यांच्या सोबत त्या रम्य वनात गेली, जे नंदनवनासारखे दिसत होते, सर्व ऋतूंच्या फुलांनी भरलेले आणि झाडांवर राहणाऱ्या हरणांनी गजबजलेले होते.
पुण्यं पद्मबलोपेतं सपल्लवमहाबलम् श्रोत्ररम्यान् सुमधुराञ् शब्दान् खगमुखेरितान्
ते पवित्र वन कमळाच्या बळाने युक्त होते, मोठ्या पानांनी व कोंबांनी भरलेले, आणि पक्ष्यांनी केलेले गोड, मनमोहक आवाज तिथे ऐकू येत होते.
सर्वर्तुफलभाराढ्यान् सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलान् अपश्यत् पादपांश् चैव विहंगैर् अनुनादितान्
तीने पाहिले की तिथे झाडे सर्व ऋतूंमध्ये फळांनी लगडलेली, सर्व ऋतूंच्या फुलांनी उजळलेली आणि पक्ष्यांच्या आवाजाने निनादलेली आहेत.