प्रकृतेः स परो यस्मात् पुरुषाद् अपि चोत्तमः तस्माद् वेदे पुराणे च लोके ऽस्मिन् पुरुषोत्तमः
कारण तो प्रकृतीपेक्षा आणि पुरुषापेक्षाही श्रेष्ठ आहे, म्हणून वेद, पुराण आणि या जगात त्याला पुरुषोत्तम म्हणतात.
यो ऽसौ पुराणे वेदान्ते परमात्मेत्य् उदाहृतः आस्ते विश्वोपकाराय तेनासौ पुरुषोत्तमः
जो पुराण आणि वेदांतात परमात्मा म्हणून वर्णन केला आहे, तो सर्व विश्वाच्या कल्याणासाठी वास करतो, म्हणून त्याला पुरुषोत्तम म्हणतात.
पाथे श्मशाने गृहमण्डपे वा रथ्याप्रदेशेष्व् अपि यत्र कुत्र इच्छन्न् अनिच्छन्न् अपि तत्र देहं संत्यज्य मोक्षं लभते मनुष्यः
पवित्र मार्ग, स्मशान, घर किंवा रस्त्याच्या चौकात, कुठेही, इच्छेने किंवा अनिच्छेने जो देह सोडतो, त्याला मुक्ती मिळते.
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तस्मिन् क्षेत्रे द्विजोत्तमाः देहत्यागो नरैः कार्यः सम्यङ् मोक्षाभिकाङ्क्षिभिः
म्हणून, द्विजश्रेष्ठांनो, ज्यांना मुक्तीची इच्छा आहे त्यांनी सर्व प्रयत्न करून त्या क्षेत्रात देहत्याग करावा.
पुरुषाख्यस्य माहात्म्यं न भूतं न भविष्यति त्यक्त्वा यत्र नरो देहं मुक्तिं प्राप्नोति दुर्लभाम्
पुरुष नावाच्या स्थळी जी महिमा आहे, ती पूर्वी कधीच नव्हती आणि पुढेही होणार नाही; तिथे देह सोडल्यावर मनुष्याला दुर्मिळ मुक्ती मिळते.
गुणानाम् एकदेशो ऽयं मया क्षेत्रस्य कीर्तितः कः समस्तान् गुणान् वक्तुं शक्तो वर्षशतैर् अपि
या क्षेत्राचे मी फक्त थोडेसे गुण सांगितले; शंभर वर्षे जरी बोलले तरी सर्व गुण सांगता येणार नाहीत.
यदि यूयं मुनिश्रेष्ठा मोक्षम् इच्छथ शाश्वतम् तस्मिन् क्षेत्रवरे पुण्ये निवसध्वम् अतन्द्रिताः
मुनिश्रेष्ठांनो, जर तुम्हाला शाश्वत मुक्ती हवी असेल, तर त्या पुण्य आणि श्रेष्ठ क्षेत्रात निःशंकपणे राहा.
ते तस्य वचनं श्रुत्वा ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः निवासं चक्रिरे तत्र अवापुः परमं पदम्
अव्यक्त जन्म असलेल्या ब्रह्मदेवाचे हे वचन ऐकून, त्यांनी तिथेच वास केला आणि परमपद प्राप्त केले.
तस्माद् यूयं प्रयत्नेन निवसध्वं द्विजोत्तमाः पुरुषाख्ये वरे क्षेत्रे यदि मुक्तिम् अभीप्सथ
म्हणून, द्विजश्रेष्ठांनो, जर तुम्हाला मुक्ती हवी असेल, तर पुरुष नावाच्या त्या श्रेष्ठ क्षेत्रात प्रयत्नपूर्वक राहा.
तस्मिन् क्षेत्रे मुनिश्रेष्ठाः सर्वसत्त्वसुखावहे धर्मार्थकाममोक्षाणां फलदे पुरुषोत्तमे
त्या क्षेत्रात, मुनिश्रेष्ठांनो, जे सर्व सत्त्वांना सुख देणारे आहे, तिथे धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांची फळे देणारा पुरुषोत्तम आहे.
कण्डुर् नाम महातेजा ऋषिः परमधार्मिकः सत्यवादी शुचिर् दान्तः सर्वभूतहिते रतः
कंडू नावाचा एक तेजस्वी, अत्यंत धर्मनिष्ठ, नेहमी सत्य बोलणारा, शुद्ध, संयमी आणि सर्व जीवांच्या कल्याणात रमणारा ऋषी होता.
जितेन्द्रियो जितक्रोधो वेदवेदाङ्गपारगः अवाप परमां सिद्धिम् आराध्य पुरुषोत्तमम्
त्याने आपले इंद्रिये आणि राग जिंकले होते, वेद आणि त्यांचे अंग शिकून पूर्ण केले होते, आणि परम पुरुषाची भक्ती करून त्याने सर्वोच्च सिद्धी मिळवली.
अन्ये ऽपि तत्र संसिद्धा मुनयः संशितव्रताः सर्वभूतहिता दान्ता जितक्रोधा विमत्सराः
तेथे आणखीही काही सिद्ध, कठोर व्रत पाळणारे, सर्व जीवांच्या हितासाठी झटणारे, संयमी, रागावर विजय मिळवणारे आणि मत्सररहित असे ऋषी होते.
को ऽसौ कण्डुः कथं तत्र जगाम परमां गतिम् श्रोतुम् इच्छामहे तस्य चरितं ब्रूहि सत्तम
हा कंडू कोण आहे आणि त्याने तेथे सर्वोच्च अवस्था कशी मिळवली? आम्हाला त्याची कथा ऐकायची आहे—हे श्रेष्ठा, कृपया ती सांग.
शृणुध्वं मुनिशार्दूलाः कथां तस्य मनोहराम् प्रवक्ष्यामि समासेन मुनेस् तस्य विचेष्टितम्
हे ऋषिश्रेष्ठांनो, त्या कंडूची मनाला मोहून टाकणारी गोष्ट ऐका; मी त्याच्या कृत्यांची कथा थोडक्यात सांगतो.
पवित्रे गोमतीतीरे विजने सुमनोहरे कन्दमूलफलैः पूर्णे समित्पुष्पकुशान्वितैः
पवित्र आणि सुंदर अशी गोमती नदीच्या काठी, एकांत आणि रम्य ठिकाणी, मुळं, फळं आणि फुलांनी भरलेली, समिधा आणि कुशांनी युक्त अशी जागा होती.
नानाद्रुमलताकीर्णे नानापुष्पोपशोभिते नानापक्षिरुते रम्ये नानामृगगणान्विते
त्या ठिकाणी अनेक प्रकारच्या झाडांनी आणि वेलींनी वेढलेले, विविध रंगी फुलांनी सजलेले, अनेक पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने गूंजणारे आणि वेगवेगळ्या प्राण्यांच्या झुंडी असलेले सुंदर वातावरण होते.
तत्राश्रमपदं कण्डोर् बभूव मुनिसत्तमाः सर्वर्तुफलपुष्पाढ्यं कदलीखण्डमण्डितम्
तेथे कंडू ऋषींचे आश्रमपद होते, जेथे सर्व ऋतूंची फळं आणि फुलं मुबलक होती, आणि केळीच्या घडांनी ते सजलेले होते.
तपस् तेपे मुनिस् तत्र सुमहत् परमाद्भुतम् व्रतोपवासैर् नियमैः स्नानमौनसुसंयमैः
त्या ठिकाणी त्या ऋषीने अतिशय मोठे आणि अद्भुत असे तप केले—व्रत, उपवास, नियम, स्नान, मौन आणि कठोर संयम यांचा अवलंब केला.
ग्रीष्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षासु स्थण्डिलेशयः आर्द्रवासास् तु हेमन्ते स तेपे सुमहत् तपः
उन्हाळ्यात त्याने पंचाग्नी तप केले, पावसाळ्यात जमिनीवर झोपला, आणि हिवाळ्यात ओले वस्त्र घालून कठोर तपश्चर्या केली.
दृष्ट्वा तु तपसो वीर्यं मुनेस् तस्य सुविस्मिताः बभूवुर् देवगन्धर्वाः सिद्धविद्याधरास् तथा
त्याच्या तपश्चर्येचे सामर्थ्य पाहून देव, गंधर्व, सिद्ध आणि विद्याधर हे सर्व फारच आश्चर्यचकित झाले.
भूमिं तथान्तरिक्षं च दिवं च मुनिसत्तमाः कण्डुः संतापयाम् आस त्रैलोक्यं तपसो बलात्
कंडू ऋषीच्या तपाच्या सामर्थ्यामुळे पृथ्वी, आकाश आणि स्वर्ग—ही तिन्ही लोकं तापू लागली, हे ऋषिश्रेष्ठांनो.
अहो ऽस्य परमं धैर्यम् अहो ऽस्य परमं तपः इत्य् अब्रुवंस् तदा दृष्ट्वा देवास् तं तपसि स्थितम्
त्याला तपात स्थिर पाहून देव म्हणाले, 'वा! काय अद्भुत धैर्य! वा! काय पराक्रमी तप!'
मन्त्रयाम् आसुर् अव्यग्राः शक्रेण सहितास् तदा भयात् तस्य समुद्विग्नास् तपोविघ्नम् अभीप्सवः
मग इंद्रासह सर्व देव घाबरून आणि चिंतेत एकत्र जमले आणि त्याच्या तपाचा विघ्न घालायचा विचार करू लागले.
ज्ञात्वा तेषाम् अभिप्रायं शक्रस् त्रिभुवनेश्वरः प्रम्लोचाख्यां वरारोहां रूपयौवनगर्विताम्
त्यांचा हेतू ओळखून, तिन्ही लोकांचा स्वामी इंद्राने रूप आणि तारुण्याचा गर्व असलेल्या, प्रम्लोचा नावाच्या सुंदर अप्सरेला बोलावले.
सुमध्यां चारुजङ्घां तां पीनश्रोणिपयोधराम् सर्वलक्षणसंपन्नां प्रोवाच फलसूदनः
ती कंबर बारीक, पाय सुंदर, नितंब आणि स्तन भरदार, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त होती; तिला फळांचा नाश करणारा इंद्र म्हणाला.
प्रम्लोचे गच्छ शीघ्रं त्वं यदासौ तप्यते मुनिः विघ्नार्थं तस्य तपसः क्षोभयस्वांशु सुप्रभे
'प्रम्लोचे, त्या ऋषीने तप करत असताना तू लगेच जा; त्याच्या तपात विघ्न घालण्यासाठी, हे तेजस्विनी, त्याला अस्वस्थ कर.'
तव वाक्यं सुरश्रेष्ठ करोमि सततं प्रभो किंतु शङ्का ममैवात्र जीवितस्य च संशयः
'हे देवश्रेष्ठ, मी नेहमीच तुमचे सांगणे पाळीन, प्रभो; पण मला इथे थोडी भीती वाटते आणि माझ्या जीवावरही शंका आहे.'
बिभेमि तं मुनिवरं ब्रह्मचर्यव्रते स्थितम् अत्युग्रं दीप्ततपसं ज्वलनार्कसमप्रभम्
मी त्या ऋषीला घाबरते, कारण तो ब्रह्मचर्याच्या व्रतात खंबीर आहे, त्याची तपश्चर्या फारच कठोर आहे, आणि तो अग्नी व सूर्यासारखा तेजस्वी दिसतो.
ज्ञात्वा मां स मुनिः क्रोधाद् विघ्नार्थं समुपागताम् कण्डुः परमतेजस्वी शापं दास्यति दुःसहम्
तो महर्षी, मी रागाने त्याच्या तपश्चर्येत अडथळा आणायला आले आहे हे ओळखून, अत्यंत सामर्थ्यशाली कंडू मला सहन न होणारा शाप देईल.