तपसा ब्रह्मचर्येण सङ्गत्यागेन यत् फलम् तत् फलं सततं तत्र प्राप्नुवन्ति मनीषिणः
तप, ब्रह्मचर्य आणि आसक्तीचा त्याग याने जे फळ मिळते, ते ज्ञानी लोक तेथे नेहमीच मिळवतात.
सर्वतीर्थेषु यत् पुण्यं स्नानदानेन कीर्तितम् तत् फलं सततं तत्र प्राप्नुवन्ति मनीषिणः
सर्व तीर्थांवर स्नान व दान याने जे पुण्य मिळते, ते ज्ञानी लोक तेथे नेहमीच मिळवतात.
सम्यक् तीर्थेन यत् प्रोक्तं व्रतेन नियमेन च तत् फलं लभते तत्र प्रत्यहं प्रयतः शुचिः
जेथे मनुष्य शुद्ध आणि भक्तिभावाने राहतो, तिथे त्याला योग्य तीर्थयात्रा, व्रत आणि नियम यांचे फळ दररोज मिळते.
यस् तु नानाविधैर् यज्ञैर् यत् फलं लभते नरः तत् फलं लभते तत्र प्रत्यहं संयतेन्द्रियः
ज्याने आपल्या इंद्रियांवर नियंत्रण मिळवले आहे, त्याला तिथे रोज वेगवेगळ्या यज्ञांनी मिळणारे फळ सहज मिळते.
देहं त्यजन्ति पुरुषास् तत्र ये पुरुषोत्तमे कल्पवृक्षं समासाद्य मुक्तास् ते नात्र संशयः
जो कोणी त्या पुरुषोत्तमाच्या श्रेष्ठ स्थळी देह सोडतो, तो कल्पवृक्ष प्राप्त करून मुक्तीला पोहोचतो, यात काहीच शंका नाही.
वटसागरयोर् मध्ये ये त्यजन्ति कलेवरम् ते दुर्लभं परं मोक्षं प्राप्नुवन्ति न संशयः
वटवृक्ष आणि समुद्र यांच्या मध्ये जे देहत्याग करतात, त्यांना दुर्मिळ आणि श्रेष्ठ अशी मुक्ती मिळते, हे निश्चित आहे.
अनिच्छन्न् अपि यस् तत्र प्राणांस् त्यजति मानवः सो ऽपि दुःखविनिर्मुक्तो मुक्तिं प्राप्नोति दुर्लभाम्
जो मनुष्य तिथे अनिच्छेनेसुद्धा प्राण सोडतो, तोही सर्व दुःखांतून मुक्त होऊन दुर्मिळ मुक्ती प्राप्त करतो.
कृमिकीटपतंगाद्यास् तिर्यग्योनिगताश् च ये तत्र देहं परित्यज्य ते यान्ति परमां गतिम्
किडे, कीटक, पतंग आणि इतर नीच योनीतील जीवसुद्धा तिथे देह सोडल्यावर परम अवस्था प्राप्त करतात.
भ्रान्तिं लोकस्य पश्यध्वम् अन्यतीर्थं प्रति द्विजाः पुरुषाख्येन यत् प्राप्तम् अन्यतीर्थफलादिकम्
द्विजांनो, इतर तीर्थांविषयी लोकांची भ्रमाची स्थिती पहा; पुरुष नावाने इतर तीर्थांत जे मिळते, त्याहून अधिक येथे मिळते.
सकृत् पश्यति यो मर्त्यः श्रद्धया पुरुषोत्तमम् पुरुषाणां सहस्रेषु स भवेद् उत्तमः पुमान्
जो मनुष्य श्रद्धेने एकदाच पुरुषोत्तमाचे दर्शन करतो, तो हजारो पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ होतो.
प्रकृतेः स परो यस्मात् पुरुषाद् अपि चोत्तमः तस्माद् वेदे पुराणे च लोके ऽस्मिन् पुरुषोत्तमः
कारण तो प्रकृतीपेक्षा आणि पुरुषापेक्षाही श्रेष्ठ आहे, म्हणून वेद, पुराण आणि या जगात त्याला पुरुषोत्तम म्हणतात.
यो ऽसौ पुराणे वेदान्ते परमात्मेत्य् उदाहृतः आस्ते विश्वोपकाराय तेनासौ पुरुषोत्तमः
जो पुराण आणि वेदांतात परमात्मा म्हणून वर्णन केला आहे, तो सर्व विश्वाच्या कल्याणासाठी वास करतो, म्हणून त्याला पुरुषोत्तम म्हणतात.
पाथे श्मशाने गृहमण्डपे वा रथ्याप्रदेशेष्व् अपि यत्र कुत्र इच्छन्न् अनिच्छन्न् अपि तत्र देहं संत्यज्य मोक्षं लभते मनुष्यः
पवित्र मार्ग, स्मशान, घर किंवा रस्त्याच्या चौकात, कुठेही, इच्छेने किंवा अनिच्छेने जो देह सोडतो, त्याला मुक्ती मिळते.
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तस्मिन् क्षेत्रे द्विजोत्तमाः देहत्यागो नरैः कार्यः सम्यङ् मोक्षाभिकाङ्क्षिभिः
म्हणून, द्विजश्रेष्ठांनो, ज्यांना मुक्तीची इच्छा आहे त्यांनी सर्व प्रयत्न करून त्या क्षेत्रात देहत्याग करावा.
पुरुषाख्यस्य माहात्म्यं न भूतं न भविष्यति त्यक्त्वा यत्र नरो देहं मुक्तिं प्राप्नोति दुर्लभाम्
पुरुष नावाच्या स्थळी जी महिमा आहे, ती पूर्वी कधीच नव्हती आणि पुढेही होणार नाही; तिथे देह सोडल्यावर मनुष्याला दुर्मिळ मुक्ती मिळते.
गुणानाम् एकदेशो ऽयं मया क्षेत्रस्य कीर्तितः कः समस्तान् गुणान् वक्तुं शक्तो वर्षशतैर् अपि
या क्षेत्राचे मी फक्त थोडेसे गुण सांगितले; शंभर वर्षे जरी बोलले तरी सर्व गुण सांगता येणार नाहीत.
यदि यूयं मुनिश्रेष्ठा मोक्षम् इच्छथ शाश्वतम् तस्मिन् क्षेत्रवरे पुण्ये निवसध्वम् अतन्द्रिताः
मुनिश्रेष्ठांनो, जर तुम्हाला शाश्वत मुक्ती हवी असेल, तर त्या पुण्य आणि श्रेष्ठ क्षेत्रात निःशंकपणे राहा.
ते तस्य वचनं श्रुत्वा ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः निवासं चक्रिरे तत्र अवापुः परमं पदम्
अव्यक्त जन्म असलेल्या ब्रह्मदेवाचे हे वचन ऐकून, त्यांनी तिथेच वास केला आणि परमपद प्राप्त केले.
तस्माद् यूयं प्रयत्नेन निवसध्वं द्विजोत्तमाः पुरुषाख्ये वरे क्षेत्रे यदि मुक्तिम् अभीप्सथ
म्हणून, द्विजश्रेष्ठांनो, जर तुम्हाला मुक्ती हवी असेल, तर पुरुष नावाच्या त्या श्रेष्ठ क्षेत्रात प्रयत्नपूर्वक राहा.
तस्मिन् क्षेत्रे मुनिश्रेष्ठाः सर्वसत्त्वसुखावहे धर्मार्थकाममोक्षाणां फलदे पुरुषोत्तमे
त्या क्षेत्रात, मुनिश्रेष्ठांनो, जे सर्व सत्त्वांना सुख देणारे आहे, तिथे धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांची फळे देणारा पुरुषोत्तम आहे.
कण्डुर् नाम महातेजा ऋषिः परमधार्मिकः सत्यवादी शुचिर् दान्तः सर्वभूतहिते रतः
कंडू नावाचा एक तेजस्वी, अत्यंत धर्मनिष्ठ, नेहमी सत्य बोलणारा, शुद्ध, संयमी आणि सर्व जीवांच्या कल्याणात रमणारा ऋषी होता.
जितेन्द्रियो जितक्रोधो वेदवेदाङ्गपारगः अवाप परमां सिद्धिम् आराध्य पुरुषोत्तमम्
त्याने आपले इंद्रिये आणि राग जिंकले होते, वेद आणि त्यांचे अंग शिकून पूर्ण केले होते, आणि परम पुरुषाची भक्ती करून त्याने सर्वोच्च सिद्धी मिळवली.
अन्ये ऽपि तत्र संसिद्धा मुनयः संशितव्रताः सर्वभूतहिता दान्ता जितक्रोधा विमत्सराः
तेथे आणखीही काही सिद्ध, कठोर व्रत पाळणारे, सर्व जीवांच्या हितासाठी झटणारे, संयमी, रागावर विजय मिळवणारे आणि मत्सररहित असे ऋषी होते.
को ऽसौ कण्डुः कथं तत्र जगाम परमां गतिम् श्रोतुम् इच्छामहे तस्य चरितं ब्रूहि सत्तम
हा कंडू कोण आहे आणि त्याने तेथे सर्वोच्च अवस्था कशी मिळवली? आम्हाला त्याची कथा ऐकायची आहे—हे श्रेष्ठा, कृपया ती सांग.
शृणुध्वं मुनिशार्दूलाः कथां तस्य मनोहराम् प्रवक्ष्यामि समासेन मुनेस् तस्य विचेष्टितम्
हे ऋषिश्रेष्ठांनो, त्या कंडूची मनाला मोहून टाकणारी गोष्ट ऐका; मी त्याच्या कृत्यांची कथा थोडक्यात सांगतो.
पवित्रे गोमतीतीरे विजने सुमनोहरे कन्दमूलफलैः पूर्णे समित्पुष्पकुशान्वितैः
पवित्र आणि सुंदर अशी गोमती नदीच्या काठी, एकांत आणि रम्य ठिकाणी, मुळं, फळं आणि फुलांनी भरलेली, समिधा आणि कुशांनी युक्त अशी जागा होती.
नानाद्रुमलताकीर्णे नानापुष्पोपशोभिते नानापक्षिरुते रम्ये नानामृगगणान्विते
त्या ठिकाणी अनेक प्रकारच्या झाडांनी आणि वेलींनी वेढलेले, विविध रंगी फुलांनी सजलेले, अनेक पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने गूंजणारे आणि वेगवेगळ्या प्राण्यांच्या झुंडी असलेले सुंदर वातावरण होते.
तत्राश्रमपदं कण्डोर् बभूव मुनिसत्तमाः सर्वर्तुफलपुष्पाढ्यं कदलीखण्डमण्डितम्
तेथे कंडू ऋषींचे आश्रमपद होते, जेथे सर्व ऋतूंची फळं आणि फुलं मुबलक होती, आणि केळीच्या घडांनी ते सजलेले होते.
तपस् तेपे मुनिस् तत्र सुमहत् परमाद्भुतम् व्रतोपवासैर् नियमैः स्नानमौनसुसंयमैः
त्या ठिकाणी त्या ऋषीने अतिशय मोठे आणि अद्भुत असे तप केले—व्रत, उपवास, नियम, स्नान, मौन आणि कठोर संयम यांचा अवलंब केला.
ग्रीष्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षासु स्थण्डिलेशयः आर्द्रवासास् तु हेमन्ते स तेपे सुमहत् तपः
उन्हाळ्यात त्याने पंचाग्नी तप केले, पावसाळ्यात जमिनीवर झोपला, आणि हिवाळ्यात ओले वस्त्र घालून कठोर तपश्चर्या केली.