यावत् सागरगा देवी तत्र तीर्थानि कानिचित् संक्षेपेण मयोक्तानि रहस्यानि शुभानि च
ती देवी नदी समुद्राकडे वाहते तोपर्यंत, मी तिथली काही गुप्त आणि शुभ तीर्थे थोडक्यात सांगितली आहेत.
वेदे पुराणे ऋषिभिः प्रसिद्धा या गौतमी लोकनमस्कृता च वक्तुं कथं ताम् अतिसुप्रभावाम् अशेषतो नारद कस्य शक्तिः
वेद, पुराणे आणि ऋषी ज्यांची कीर्ती गातात, लोकांनी जिचं वंदन केलं आहे, ती गौतमी—नारद, तिच्या अद्भुत महिम्याचं पूर्ण वर्णन कोण करू शकेल?
भक्त्या प्रवृत्तस्य यथाकथंचिन् नैवापराधो ऽस्ति न संशयो ऽत्र तस्माच् च दिङ्मात्रमतिप्रयासात् संसूचितं लोकहिताय तस्याः
जो भक्तीने पुढे जातो, त्याला काहीही दोष लागत नाही, यात शंका नाही; म्हणूनच जगाच्या हितासाठी मी फक्त थोडक्यात सांगितलं आहे.
कस् तस्याः प्रतितीर्थं तु प्रभावं वक्तुम् ईश्वरः अपि लक्ष्मीपतिर् विष्णुर् अलं सोमेश्वरः शिवः
तिच्या प्रत्येक तीर्थाचं सामर्थ्य कोण सांगू शकेल? लक्ष्मीपती विष्णू आणि सोमेश्वर शिवसुद्धा ते पूर्ण सांगू शकत नाहीत.
क्वचित् कस्मिंश् च तीर्थानि कालयोगे भवन्ति हि गुणवन्ति महाप्राज्ञ गौतमी तु सदा नृणाम्
काही वेळा आणि काही ठिकाणी तीर्थे निर्माण होतात, हे ज्ञानीहो; पण गौतमी नेहमीच सर्व लोकांसाठी हितकारक आहे.
सर्वत्र सर्वदा पुण्या को न्व् अस्या गुणकीर्तनम् वक्तुं शक्तस् ततस् तस्यै नम इत्य् एव युज्यते
ती सर्वत्र आणि सर्वकाळ पवित्र आहे—तिच्या गुणांचं वर्णन कोण करू शकेल? म्हणून तिच्या चरणी वंदन करावं, हेच योग्य आहे.
त्रिदैवत्यां सुरेशान गङ्गां ब्रूषे सुरेश्वर ब्राह्मणेनाहृतां पुण्यां जगतः पावनीं शुभाम्
देवतांचे स्वामी, मला गंगेबद्दल सांग, ती तीन देवतांची पवित्र नदी आहे, ब्राह्मणाने आणलेली, जगाला पावन करणारी आणि शुभ आहे.
आदिमध्यावसाने च उभयोस् तीरयोर् अपि या व्याप्ता विष्णुनेशेन त्वया च सुरसत्तम पुनः संक्षेपतो ब्रूहि न मे तृप्तिः प्रजायते
ती सुरुवात, मध्य आणि शेवट या तिन्ही काळात, दोन्ही काठांवर, विष्णू, ईश आणि तुझ्या सामर्थ्याने व्यापलेली आहे; तरीही, उत्तम देवते, मला अजून समाधान झालं नाही, म्हणून पुन्हा थोडक्यात सांग.
कमण्डलुस्थिता पूर्वं ततो विष्णुपदानुगा महेश्वरजटाजूटे स्थिता सैव नमस्कृता
पूर्वी ती कमंडलूत होती, मग ती विष्णूच्या पावलांमागे गेली, आणि नंतर महेश्वराच्या जटांमध्ये राहिली, जिथे तिची पूजा झाली.
ब्रह्मतेजःप्रभावेण शिवम् आराध्य यत्नतः ततः प्राप्ता गिरिं पुण्यं ततः पूर्वार्णवं प्रति
ब्रह्माच्या तेजामुळे तिने मनापासून शिवाची उपासना केली; मग ती पवित्र पर्वतावर पोहोचली आणि तिथून पूर्वेकडील समुद्राकडे गेली.
आगत्य संगता देवी सर्वतीर्थमयी नृणाम् ईप्सितानां तथा दात्री प्रभावो ऽस्या विशिष्यते
ती देवी, सर्व तीर्थांचे स्वरूप घेऊन, येथे येते आणि लोकांना त्यांच्या इच्छित गोष्टी देते; तिची शक्ती इतरांपेक्षा विशेष आहे.
एतस्या नाधिकं मन्ये किंचित् तीर्थं जगत्त्रये अस्याश् चैव प्रभावेण भाव्यं यच् च मनःस्थितम्
माझ्या मते, या तीनही लोकांत याहून मोठे दुसरे कोणतेही तीर्थ नाही; मनात जे काही ठरवले जाते, ते सुद्धा तिच्या सामर्थ्याने पूर्ण होते.
अद्याप्य् अस्या हि माहात्म्यं वक्तुं कैश्चिन् न शक्यते भक्तितो वक्ष्यते नित्यं या ब्रह्म परमार्थतः
आजही तिचे माहात्म्य कुणालाही पूर्णपणे सांगता येत नाही; भक्तीनेच नेहमी तिचे वर्णन केले जाते, कारण तीच खरे परमब्रह्म आहे.
तस्याः परतरं तीर्थं न स्याद् इति मतिर् मम अन्यतीर्थेन साधर्म्यं न युज्येत कथंचन
माझा ठाम विश्वास आहे की तिच्या पेक्षा श्रेष्ठ दुसरे कोणतेही तीर्थ नाही; तिची तुलना इतर तीर्थांशी कधीच होऊ शकत नाही.
श्रुत्वा मद्वाक्यपीयूषैर् गङ्गाया गुणकीर्तनम् सर्वेषां न मतिः कस्मात् तत्रैवोपरतिं गता इति भाति विचित्रं मे मुने खलु जगत्त्रये
माझ्या अमृतासारख्या वचनांतून गंगेच्या गुणांचे कीर्तन ऐकून, हे मुनी, मला हे फारच अद्भुत वाटते की या तीनही लोकांत सर्वांची मने फक्त तिथेच स्थिरावतात.
धर्मार्थकाममोक्षाणां त्वं वेत्ता चोपदेशकः छन्दांसि सरहस्यानि पुराणस्मृतयो ऽपि च
धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांचा तू जाणकार आणि उपदेशक आहेस; वेद, त्यातील गुप्त अर्थ, तसेच पुराणे आणि स्मृती यांचाही तुला पूर्ण ज्ञान आहे.
धर्मशास्त्राणि यच् चान्यत् तव वाक्ये प्रतिष्ठितम् तीर्थानाम् अथ दानानां यज्ञानां तपसां तथा
तुझ्या वचनात जी इतर धर्मशास्त्रे सांगितली आहेत, तसेच तीर्थ, दान, यज्ञ आणि तप यांच्याबद्दलही तेच लागू होते.
देवतामन्त्रसेवानाम् अधिकं किं वद प्रभो यद् ब्रूषे भगवन् भक्त्या तथा भाव्यं न चान्यथा
देवतांची पूजा, मंत्र आणि सेवा यांमध्ये श्रेष्ठ काय आहे ते मला सांग, प्रभो; भगवंत, तू जे सांगशील ते भक्तीनेच आचरण करावे, अन्यथा नाही.
एतं मे संशयं ब्रह्मन् वाक्यात् त्वं छेत्तुम् अर्हसि इष्टं मनोगतं श्रुत्वा तस्माद् विस्मयम् आगतः
हे ब्रह्मन्, माझ्या या शंकेचे निरसन तू तुझ्या वचनांनी करावे; मनात असलेले आणि आवडते ऐकून मला आश्चर्य वाटले आहे.
शृणु नारद वक्ष्यामि रहस्यं धर्मम् उत्तमम् चतुर्विधानि तीर्थानि तावन्त्य् एव युगानि च
ऐक नारद, मी तुला श्रेष्ठ आणि गुप्त धर्म सांगतो; चार प्रकारची तीर्थे आहेत आणि तितकीच युगेही आहेत.
गुणास् त्रयश् च पुरुषास् त्रयो देवाः सनातनाः वेदाश् च स्मृतिभिर् युक्ताश् चत्वारस् ते प्रकीर्तिताः
तीन गुण, तीन प्रकारचे पुरुष, सनातन देव आणि चार वेद स्मृतींसह सांगितले गेले आहेत.
पुरुषार्थाश् च चत्वारो वाणी चापि चतुर्विधा गुणा ह्य् अपि तु चत्वारः समत्वेनेति नारद
चार पुरुषार्थ आणि वाणीचेही चार प्रकार आहेत; तसेच, नारद, गुणही चार असून ते सारखेच आहेत.
सर्वत्र धर्मः सामान्यो यतो धर्मः सनातनः साध्यसाधनभावेन स एव बहुधा मतः
धर्म सर्वत्र समान आहे, कारण धर्म सनातन आहे; साध्य आणि साधन यांच्या भेदाने तो अनेक प्रकारे मानला जातो.
तस्याश्रयश् च द्विविधो देशः कालश् च सर्वदा कालाश्रयश् च यो धर्मो हीयते वर्धते सदा
त्याचा आधार दोन प्रकारचा असतो: देश आणि काळ, नेहमीच; काळावर आधारलेला धर्म नेहमी कमी-अधिक होत असतो.
युगानाम् अनुरूपेण पादः पादो ऽस्य हीयते धर्मस्येति महाप्राज्ञ देशापेक्षा तथोभयम्
युगांनुसार धर्माचा एक भाग कमी होत जातो, हे महाप्राज्ञा; तसेच, देशावरही दोन्ही गोष्टी अवलंबून असतात.
कालेन चाश्रितो धर्मो देशे नित्यं प्रतिष्ठितः युगेषु क्षीयमाणेषु न देशेषु स हीयते
काळावर आधारलेला धर्म नेहमी देशात स्थिर असतो; युगे क्षीण होत गेली तरी देशात तो कमी होत नाही.
उभयत्र विहीने च धर्मस्य स्याद् अभावता तस्माद् देशाश्रितो धर्मश् चतुष्पात् सुप्रतिष्ठितः
दोन्ही नसतील तर धर्मच उरत नाही; म्हणून देशावर आधारलेला धर्म चारही पावलांनी मजबूतपणे स्थिर असतो.
स चापि धर्मो देशेषु तीर्थरूपेण तिष्ठति कृते देशं च कालं च धर्मो ऽवष्टभ्य तिष्ठति
तो धर्म देशात तीर्थरूपाने वास करतो; कृतयुगात धर्म देश आणि काळ या दोन्हीवर आधारलेला असतो.
त्रेतायां पादहीनेन स तु पादः प्रदेशतः द्वापरे चार्धतः काले धर्मो देशे समास्थितः
त्रेतायुगात धर्माचे एक पाऊल कमी होते, आणि ते पाऊल थोडेसेच उरते. द्वापारयुगात धर्म फक्त अर्ध्या शक्तीने देशात टिकून राहतो.
कलौ पादेन चैकेन धर्मश् चलति संकटम् एवंविधं तु यो धर्मं वेत्ति तस्य न हीयते
कलियुगात धर्म फक्त एका पायावर कष्टाने उभा असतो; पण असा धर्म ओळखणाऱ्याला काहीही कमी पडत नाही.