संगमेषु प्रसिद्धेषु नित्यं सप्तसु नारद समुद्रस्य च गङ्गाया नित्यं देवौ प्रतिष्ठितौ
नारद, सात प्रसिद्ध संगमांवर आणि गंगा व समुद्राच्या संगमावर दोन्ही देव नेहमीच उपस्थित असतात.
गौतमेश्वर आख्यातो यत्र देवो महेश्वरः नित्यं संनिहितस् तत्र माधवो रमया सह
गौतमीश्वर नावाच्या ठिकाणी, जिथे महादेव नेहमी असतात, तिथे माधवही रामेसह सतत वास करतो.
ब्रह्मेश्वर इति ख्यातो मयैव स्थापितः शिवः लोकानाम् उपकारार्थम् आत्मनः कारणान्तरे
त्या ठिकाणी ब्रह्मेश्वर म्हणून प्रसिद्ध असलेला शिव मी स्वतः लोकांच्या कल्याणासाठी आणि स्वतःच्या दुसऱ्या हेतूसाठी स्थापला.
चक्रपाणिर् इति ख्यातः स्तुतो देवैर् मया सह तत्र संनिहितो विष्णुर् देवैः सह मरुद्गणैः
तिथे विष्णू 'चक्रपाणी' म्हणून ओळखला जातो, देव आणि मरुतगणांसह माझ्याबरोबर त्याची स्तुती केली जाते आणि तो तिथे सदैव उपस्थित असतो.
ऐन्द्रतीर्थम् इति ख्यातं तद् एव हयमूर्धकम् हयमूर्धा तत्र विष्णुस् तन्मूर्धनि सुरा अपि सोमतीर्थम् इति ख्यातं यत्र सोमेश्वरः शिवः
तेथे 'इंद्रतीर्थ' म्हणून ओळखले जाते, त्याला 'हयमूर्धक' असेही म्हणतात. तिथे विष्णू घोड्याच्या डोक्यावर आहे आणि देवही तिथे आहेत. 'सोमतीर्थ' म्हणूनही ते प्रसिद्ध आहे, जिथे शिव 'सोमेश्वर' म्हणून ओळखला जातो.
इन्द्रस्य सोमश्रवसो देवैश् च ऋषिभिस् तथा प्रार्थितः सोम एवादाव् इन्द्रायेन्दो परिस्रव
इंद्र, सोम, श्रवण, देव आणि ऋषी यांच्या विनंतीवर सोमाला प्रथम म्हटले गेले — 'सोमा, इंद्रासाठी प्रवाहित हो.'
सप्त दिशो नानासूर्याः सप्त होतार ऋत्विजः देवा आदित्या ये सप्त तेभिः सोमाभिरक्ष न
सात दिशा, वेगवेगळ्या सूर्यांसह, सात यजमान, सात आदित्य — हे सर्व घेऊन, सोमा, तू आमचे रक्षण कर.
यत् ते राजञ् छृतं हविस् तेन सोमाभिरक्ष नः अरातीवा मा नस् तारीन् मो च नः किंचनाममद्
राजा, तू जो शुद्ध हवि घेतलास, त्याच्या जोरावर सोमा, आमचे रक्षण कर. शत्रू आम्हाला जिंकू नयेत आणि कोणतेही दुःख आमच्यावर येऊ नये.
ऋषे मन्त्रकृतां स्तोमैः कश्यपोद्वर्धयन् गिरः सोमं नमस्य राजानं यो जज्ञे वीरुधां पतिर्
ऋषींनी रचलेल्या स्तोत्रांनी कश्यपाने स्तुती वाढवली. आम्ही त्या सोमाला वंदन करतो, जो वनस्पतींचा राजा म्हणून जन्माला आला.
कारुर् अहं ततो भिषग् उपलप्रक्षिणी नना नानाधियो वसूयवो ऽनु गा इव तस्थिम
मी कवी आहे, नंतर वैद्य आहे; मी औषधी गोळा केल्या. विविध विचारांनी, संपत्तीच्या शोधात, आम्ही सगळे एकत्र उभे आहोत, जणू काही गायींच्या कळपासारखे.
एवम् उक्त्वा च ऋषिभिः सोमं प्राप्य च वज्रिणे तेभ्यो दत्त्वा ततो यज्ञः पूर्णो जातः शतक्रतोः
अशा प्रकारे बोलून आणि ऋषींकडून सोम मिळवून, त्यांनी तो वज्रधारी इंद्राला दिला. मग शतक्रतुचा यज्ञ पूर्ण झाला.
तत् सोमतीर्थम् आख्यातम् आग्नेयं पुरतस् तु तत् अग्निर् इष्ट्वा महायज्ञैर् माम् आराध्य मनीषितम्
तेच 'सोमतीर्थ' म्हणून ओळखले जाते. त्याच्या पुढे 'आग्नेय' आहे. तिथे अग्नीची मोठ्या यज्ञांनी पूजा करून, मला हवे तसे तृप्त केले.
संप्राप्तवान् मत्प्रसादाद् अहं तत्रैव नित्यशः स्थितो लोकोपकारार्थं तत्र विष्णुः शिवस् तथा
माझ्या कृपेने मी तिथे नेहमीच राहिलो आहे, लोकांच्या कल्याणासाठी. तिथे विष्णू आणि शिव हेसुद्धा कायम आहेत.
तस्माद् आग्नेयम् आख्यातम् आदित्यं तदनन्तरम् यत्रादित्यो वेदमयो नित्यम् एति उपासितुम्
म्हणून त्याला 'आग्नेय' असं नाव पडलं; त्यानंतर 'आदित्य' आहे, जिथे वेदस्वरूप सूर्य नेहमी पूजनासाठी असतो.
रूपान्तरेण मध्याह्ने द्रष्टुं मां शंकरं हरिम् नमस्कार्यस् तत्र सदा मध्याह्ने सकलो जनः
मध्यान्ही मी, शंकर आणि हरि वेगळ्या रूपात दर्शन देतो; म्हणून सर्व लोकांनी तिथे नेहमी मध्यान्ही नमस्कार करावा.
रूपेण केन सविता समायातीत्य् अनिश्चयात् तस्माद् आदित्यम् आख्यातं बार्हस्पत्यम् अनन्तरम्
सविता कोणत्या रूपात येतो याची खात्री नसल्यामुळे त्याला 'आदित्य' असं नाव पडलं, आणि त्यानंतर 'बृहस्पत्य' आहे.
बृहस्पतिः सुरैः पूजां तस्मात् तीर्थाद् अवाप ह ईजे च यज्ञान् विविधान् बार्हस्पत्यं ततो विदुः
त्या तीर्थावर बृहस्पतीला देवांनी पूजा केली; त्याने तिथे विविध यज्ञ केले, म्हणून त्याला 'बृहस्पत्य' म्हणतात.
तत्तीर्थस्मरणाद् एव ग्रहशान्तिर् भविष्यति तस्माद् अप्य् अपरं तीर्थम् इन्द्रगोपे नगोत्तमे
त्या तीर्थाचे स्मरण केल्यानेच ग्रहदोष शांत होतात; म्हणून उत्तम पर्वतात इंद्रगोपाजवळ आणखी एक तीर्थ आहे.
प्रतिष्ठितं महालिङ्गं कस्मिंश्चित् कारणान्तरे हिमालयेन तत् तीर्थम् अद्रितीर्थं तद् उच्यते
हिमालयाने तिथे दुसऱ्या कारणासाठी एक मोठं लिंग स्थापलं; त्या तीर्थाला 'अद्रितीर्थ' असं म्हणतात.
तत्र स्नानं च दानं च सर्वकामप्रदं शुभम् एवं सा गौतमी गङ्गा ब्रह्माद्रेश् च विनिःसृता
तिथे स्नान आणि दान केल्याने सर्व इच्छा पूर्ण होतात आणि शुभ फळ मिळतं; अशा रीतीने गौतमी गंगा ब्रह्माद्रीवरून वाहू लागली.
यावत् सागरगा देवी तत्र तीर्थानि कानिचित् संक्षेपेण मयोक्तानि रहस्यानि शुभानि च
ती देवी नदी समुद्राकडे वाहते तोपर्यंत, मी तिथली काही गुप्त आणि शुभ तीर्थे थोडक्यात सांगितली आहेत.
वेदे पुराणे ऋषिभिः प्रसिद्धा या गौतमी लोकनमस्कृता च वक्तुं कथं ताम् अतिसुप्रभावाम् अशेषतो नारद कस्य शक्तिः
वेद, पुराणे आणि ऋषी ज्यांची कीर्ती गातात, लोकांनी जिचं वंदन केलं आहे, ती गौतमी—नारद, तिच्या अद्भुत महिम्याचं पूर्ण वर्णन कोण करू शकेल?
भक्त्या प्रवृत्तस्य यथाकथंचिन् नैवापराधो ऽस्ति न संशयो ऽत्र तस्माच् च दिङ्मात्रमतिप्रयासात् संसूचितं लोकहिताय तस्याः
जो भक्तीने पुढे जातो, त्याला काहीही दोष लागत नाही, यात शंका नाही; म्हणूनच जगाच्या हितासाठी मी फक्त थोडक्यात सांगितलं आहे.
कस् तस्याः प्रतितीर्थं तु प्रभावं वक्तुम् ईश्वरः अपि लक्ष्मीपतिर् विष्णुर् अलं सोमेश्वरः शिवः
तिच्या प्रत्येक तीर्थाचं सामर्थ्य कोण सांगू शकेल? लक्ष्मीपती विष्णू आणि सोमेश्वर शिवसुद्धा ते पूर्ण सांगू शकत नाहीत.
क्वचित् कस्मिंश् च तीर्थानि कालयोगे भवन्ति हि गुणवन्ति महाप्राज्ञ गौतमी तु सदा नृणाम्
काही वेळा आणि काही ठिकाणी तीर्थे निर्माण होतात, हे ज्ञानीहो; पण गौतमी नेहमीच सर्व लोकांसाठी हितकारक आहे.
सर्वत्र सर्वदा पुण्या को न्व् अस्या गुणकीर्तनम् वक्तुं शक्तस् ततस् तस्यै नम इत्य् एव युज्यते
ती सर्वत्र आणि सर्वकाळ पवित्र आहे—तिच्या गुणांचं वर्णन कोण करू शकेल? म्हणून तिच्या चरणी वंदन करावं, हेच योग्य आहे.
त्रिदैवत्यां सुरेशान गङ्गां ब्रूषे सुरेश्वर ब्राह्मणेनाहृतां पुण्यां जगतः पावनीं शुभाम्
देवतांचे स्वामी, मला गंगेबद्दल सांग, ती तीन देवतांची पवित्र नदी आहे, ब्राह्मणाने आणलेली, जगाला पावन करणारी आणि शुभ आहे.
आदिमध्यावसाने च उभयोस् तीरयोर् अपि या व्याप्ता विष्णुनेशेन त्वया च सुरसत्तम पुनः संक्षेपतो ब्रूहि न मे तृप्तिः प्रजायते
ती सुरुवात, मध्य आणि शेवट या तिन्ही काळात, दोन्ही काठांवर, विष्णू, ईश आणि तुझ्या सामर्थ्याने व्यापलेली आहे; तरीही, उत्तम देवते, मला अजून समाधान झालं नाही, म्हणून पुन्हा थोडक्यात सांग.
कमण्डलुस्थिता पूर्वं ततो विष्णुपदानुगा महेश्वरजटाजूटे स्थिता सैव नमस्कृता
पूर्वी ती कमंडलूत होती, मग ती विष्णूच्या पावलांमागे गेली, आणि नंतर महेश्वराच्या जटांमध्ये राहिली, जिथे तिची पूजा झाली.
ब्रह्मतेजःप्रभावेण शिवम् आराध्य यत्नतः ततः प्राप्ता गिरिं पुण्यं ततः पूर्वार्णवं प्रति
ब्रह्माच्या तेजामुळे तिने मनापासून शिवाची उपासना केली; मग ती पवित्र पर्वतावर पोहोचली आणि तिथून पूर्वेकडील समुद्राकडे गेली.