वैश्यो वा शूद्रयोनिर् वा सगुणो निर्गुणो ऽपि वा तस्मै देया इयं पुत्री यो नेत्रे आहरिष्यति
वैश्य असो, शूद्र कुळातला असो, गुण असो वा नसो, जो तिची दृष्टी परत आणेल, त्यालाच ही मुलगी दिली जाईल.
राज्येन सह देयेयम् इति राजा ह्य् अघोषयत् अहर्निशम् असौ वैश्यः श्रुत्वा घोषम् अथाब्रवीत्
राजाने जाहीर केलं की, मुलगी आणि राज्य दोन्ही एकत्र दिलं जाईल. दिवस-रात्र, एक वैश्य हे ऐकत होता आणि मग त्याने असं सांगितलं.
अहं नेत्रे आहरिष्ये राजपुत्र्या असंशयम्
मी राजकन्येची दृष्टी नक्कीच परत आणीन.
तं वैश्यं तरसादाय महाराज्ञे न्यवेदयत् तत्काष्ठस्पर्शमात्रेण सनेत्राभून् नृपात्मजा
त्या वैश्याला पटकन घेऊन महाराजाजवळ नेलं. एका लाकडाच्या स्पर्शानेच राजकन्येची दृष्टी परत आली.
ततः सविस्मयो राजा को भवान् इति चाब्रवीत् वैश्यो राज्ञे यथावृत्तं न्यवेदयद् अशेषतः
ते पाहून राजा आश्चर्यचकित झाला आणि विचारलं, 'तू कोण आहेस?' तेव्हा त्या वैश्याने घडलेली सगळी गोष्ट राजाला सांगितली.
ब्राह्मणानां प्रसादेन धर्मस्य तपसस् तथा दानप्रभावाद् यज्ञैश् च विविधैर् भूरिदक्षिणैः दिव्यौषधिप्रभावेन मम सामर्थ्यम् ईदृशम्
ब्राह्मणांच्या कृपेने, धर्म आणि तपामुळे, दानाच्या सामर्थ्याने, विविध मोठ्या यज्ञांमुळे आणि दिव्य औषधांच्या प्रभावाने मला हे सामर्थ्य मिळालं आहे.
एतद् वैश्यवचः श्रुत्वा विस्मितो ऽभून् महीपतिः
वैश्याचं हे बोलणं ऐकून राजा फारच आश्चर्यचकित झाला.
अहो महानुभावो ऽयं प्रायो वृन्दारको भवेत् अन्यथैतादृग् अन्यस्य सामर्थ्यं दृश्यते कथम् तस्माद् अस्मै तु तां कन्यां प्रदास्ये राज्यपूर्विकाम्
अहो, हा किती मोठा सामर्थ्यवान पुरुष आहे! हा नक्कीच एखादा दैवी पुरुष असावा; नाहीतर दुसऱ्या कुणात असं सामर्थ्य कसं दिसेल? म्हणून मी त्याला माझी मुलगी आणि राज्य दोन्ही देईन.
इति संकल्प्य मनसि कन्यां राज्यं च दत्तवान् विहारार्थं गतः स्वैरं परं खेदम् उपागतः
असं मनाशी ठरवून त्याने मुलगी आणि राज्य दिलं आणि मोकळेपणाने फिरायला गेला, पण लगेचच त्याला मोठं दु:ख आलं.
न मित्रेण विना राज्यं न मित्रेण विना सुखम् तम् एव सततं विप्रं चिन्तयन् वैश्यनन्दनः
मित्राशिवाय राज्य नाही, मित्राशिवाय सुखही नाही. तो वैश्यपुत्र सतत त्या ब्राह्मणाचा विचार करत राहिला.
एतद् एव सुजातानां लक्षणं भुवि देहिनाम् कृपार्द्रं यन् मनो नित्यं तेषाम् अप्य् अहितेषु हि
या पृथ्वीवर जे उत्तम कुळात जन्मलेले आहेत, त्यांची हीच खूण — त्यांच्या मनात नेहमी दयाळूपणा असतो, अगदी शत्रूंवरही.
महानृपो वनं प्रायात् स राजा मणिकुण्डलः तस्मिञ् शासति राज्यं तु कदाचिद् गौतमं द्विजम्
महान राजा मणिकुंडल वनात गेला. तो राज्य करत असताना, एकदा त्याची ब्राह्मण गौतमाशी भेट झाली.
हृतस्वं द्यूतकैः पापैर् अपश्यन् मणिकुण्डलः तम् आदाय द्विजं मित्रं पूजयाम् आस धर्मवित्
मणिकुंडलाने दुष्ट जुगाऱ्यांमुळे आपली संपत्ती गमावली होती. त्याने त्या ब्राह्मण मित्राला पाहिलं, त्याला जवळ घेतलं आणि धर्माचं ज्ञान असल्याने त्याचा सन्मान केला.
धर्माणां तु प्रभावं तं तस्मै सर्वं न्यवेदयत् स्नापयाम् आस गङ्गायां तं सर्वाघनिवृत्तये
त्याने धर्माचं सामर्थ्य त्याला सांगितलं आणि सर्व पापांपासून मुक्त होण्यासाठी त्याला गंगेत स्नान घातलं.
तेन विप्रेण सर्वैस् तैः स्वकीयैर् गोत्रजैर् वृतः वैश्यैः स्वदेशसंभूतैर् ब्राह्मणस्य तु बान्धवैः
त्या ब्राह्मणासह त्याचे सगळे नातेवाईक, आपल्या देशातील वैश्य, आणि ब्राह्मणाचे बंधू एकत्र जमले.
वृद्धकौशिकमुख्यैश् च तस्मिन् योगेश्वरान्तिके यज्ञान् इष्ट्वा सुरान् पूज्य ततः स्वर्गम् उपेयिवान्
कौशिक वयोवृद्धांसह, योगेश्वराच्या सान्निध्यात, त्यांनी यज्ञ केले, देवांची पूजा केली आणि मग स्वर्गाला गेला.
ततः प्रभृति तत् तीर्थं मृतसंजीवनं विदुः चक्षुस्तीर्थं सयोगेशं स्मरणाद् अपि पुण्यदम् मनःप्रसादजननं सर्वदुर्भावनाशनम्
त्या वेळेपासून ते तीर्थ मृतांना पुन्हा जिवंत करणारे म्हणून ओळखले जाते. ते डोळ्यांचे तीर्थ, योगेश्वरांचे स्थान आहे. फक्त त्याचे स्मरण केले तरी पुण्य मिळते. ते मनाला शांती देते आणि सर्व वाईट विचार नाहीसे करते.
उर्वशीतीर्थम् आख्यातम् अश्वमेधफलप्रदम् स्नानदानमहादेववासुदेवार्चनादिभिः
उर्वशी नावाचे तीर्थ असे सांगितले आहे की, तेथे स्नान, दान, महादेव आणि वासुदेव यांची पूजा इत्यादी केल्याने अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते.
महेश्वरो यत्र देवो यत्र शार्ङ्गधरो हरिः प्रमतिर् नाम राजासीत् सार्वभौमः प्रतापवान्
जिथे महेश्वर देव आणि शार्ङ्गधनुष्यधारी हरि वास करतात, तिथे प्रमति नावाचा एक सर्वत्र राज्य करणारा, पराक्रमी राजा होता.
रिपूञ् जित्वा जगामाशु इन्द्रलोकं सुरैर् वृतम् तत्रापश्यत् सुरपतिं मरुद्भिः सह नारद
त्याने आपल्या शत्रूंना जिंकून लगेच देवांनी वेढलेल्या इंद्रलोकात गेला. तिथे, नारद, त्याने मरुतांसह देवांचा राजा इंद्राला पाहिले.
जहासेन्द्रं पाशहस्तं प्रमतिः क्षत्रियर्षभः तं हसन्तम् अथालक्ष्य हरिः प्रमतिम् अब्रवीत्
प्रमति या श्रेष्ठ क्षत्रियाने पाश हातात असलेल्या इंद्राला पकडले. इंद्र हसताना पाहून हरिने प्रमतीला असे सांगितले.
देवालये महाबुद्धे मरुद्भिः क्रीडितैर् अलम् दिशो जित्वा दिवं प्राप्तः कुरु क्रीडां मया सह
'महाबुद्धिमान, देवांच्या मंदिरात मरुतांसोबत खेळ पुरे झाले! तू दिशा जिंकून स्वर्गात पोहोचला आहेस, आता माझ्यासोबत खेळ.'
सकषायं हरिवचो निशम्य प्रमतिर् नृपः तथेत्य् उवाच देवेन्द्रं निष्कृतिं कां तु मन्यसे तच् छ्रुत्वा प्रमतेर् वाक्यं सुरराण् नृपम् अब्रवीत्
हरिचे बोल ऐकून राजा प्रमति म्हणाला, 'तसेच होईल.' मग त्याने इंद्राला विचारले, 'काय हरज द्यायचा आहे?' प्रमतीचे हे बोल ऐकून देवांचा राजा म्हणाला:
उर्वश्य् एव पणो ऽस्माकं प्राप्या या निखिलैर् मखैः
'उर्वशीच आमची हरज आहे, ती सर्वांनी यज्ञांनी मिळवायची आहे.'
एतच् छ्रुत्वेन्द्रवचनं प्रमतिः प्राह गर्वितः उर्वशीं निष्कृतिं मन्ये त्वं राजन् किं नु मन्यसे
इंद्राचे बोल ऐकून प्रमति अभिमानाने म्हणाला, 'मी उर्वशीला हरज मानतो. राजा, तुला काय वाटते?'
यद् ब्रवीषि सुरेशान तन् मन्ये ऽहं शतक्रतो प्राहेन्द्रं प्रमतिस् तद्वन् निष्कृत्यै दक्षिणं करम् सवर्म सशरं धर्म्यं देहि दीव्यामहे वयम्
'देवाधिदेव, तू जे म्हणतोस ते मी मान्य करतो, शतक्रतु. हरज म्हणून, तुझा शस्त्रधारी आणि धर्मशील उजवा हात दे, आपण खेळूया.'
ताव् एवं संविदं कृत्वा देवनायोपतस्थतुः प्रमतिर् जितवांस् तत्र उर्वशीं दैवतस्त्रियम् तां जित्वा प्रमतिः प्राह संरम्भात् तं शतक्रतुम्
असे ठरवून दोघेही फडावर आले. तिथे प्रमतीने विजय मिळवून उर्वशी या देवांगनाला जिंकले. जिंकल्यावर प्रमतीने रागाने शतक्रतु इंद्राला म्हटले.
निष्कृत्यै पुनर् अन्यन् मे पश्चाद् दीव्ये त्वया विभो
'हरज म्हणून मला दुसरे काही दे; नंतर पुन्हा खेळू शकशील, महाबली.'
देवयोग्यम् अथो वज्रं जैत्रं सरथम् उत्तमम् दीव्ये ऽहं तेन नृपते करेणाप्य् अविचारयन्
'मला देवांना योग्य, विजयी आणि उत्तम असा वज्रयुक्त रथ दे. त्या रथासह, राजन, मी निःसंकोच खेळेन.'
स गृहीत्वा तदा पाशान् अन्यांश् च मणिभूषितान् जितम् इत्य् अब्रवीच् छक्रं प्रमतिः प्रहसंस् तदा
मग प्रमतीने पाश आणि इतर रत्नजडित अलंकार घेतले आणि हसत इंद्राला म्हटले, 'मी जिंकलो!'