एवं बहुविधां चिन्तां कुर्वन्न् आस्ते महीतले निश्चेष्टो ऽथ निरुत्साहः पतितः शोकसागरे
अशा अनेक विचारांत गुंतून तो पृथ्वीवर शांत, निरुत्साही बसून राहतो आणि दुःखाच्या अथांग सागरात बुडतो.
दिनावसाने शर्वर्याम् उदिते चन्द्रमण्डले एकादश्यां शुक्लपक्षे तत्रायाति विभीषणः
दिवसाचा शेवट होताच, रात्री चंद्र उगवतो, शुक्ल पक्षातील एकादशीच्या दिवशी तिथे विभीषण येतो.
स तु योगेश्वरं देवं पूजयित्वा यथाविधि स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां सपुत्रो राक्षसैर् वृतः
विभीषणाने योग्य पद्धतीने योगेश्वर देवाची पूजा केली, गौतमी गंगेत स्नान केले आणि आपल्या मुलासह, राक्षसांनी वेढलेला, तिथे आला.
विभीषणस्य हि सुतो विभीषण इवापरः वैभीषणिर् इति ख्यातस् तम् अपश्यद् उवाच ह
विभीषणाचा मुलगा, ज्याला वैभीषणी म्हणून ओळखतात आणि जो विभीषणासारखाच दिसतो, त्याने त्याला पाहिले आणि बोलला.
वैश्यस्य वचनं श्रुत्वा यथावृत्तं स धर्मवित् पित्रे निवेदयाम् आस लङ्केशाय महात्मने स तु लङ्केश्वरः प्राह पुत्रं प्रीत्या गुणाकरम्
वैश्याने जे काही सांगितले ते सर्व नीट ऐकून, त्या धर्मशील मुलाने ते सर्व आपल्या वडिलांना, महान आत्म्याला, लंकेच्या राजाला सांगितले. लंकेश्वराने आनंदाने आपल्या गुणी मुलाशी बोलले.
श्रीमान् रामो मम गुरुस् तस्य मान्यः सखा मम हनुमान् इति विख्यातस् तेनानीतो गिरिर् महान्
श्रीराम माझे गुरु आहेत आणि हनुमान, जो प्रसिद्ध आहे, तो त्यांचा आणि माझा आदरणीय मित्र आहे; त्यानेच तो मोठा पर्वत आणला.
पुरा कार्यान्तरे प्राप्ते सर्वौषध्याश्रयो ऽचलः जाते कार्ये तम् आदाय हिमवन्तम् अथागमत्
पूर्वी, दुसऱ्या एका कामासाठी सर्व औषधींचा आधार असलेला तो पर्वत त्याने गरज पडल्यावर हिमालयाकडे नेला.
विशल्यकरणी चेति मृतसंजीवनीति च तदानीय महाबुद्धी रामायाक्लिष्टकर्मणे
महाबुद्धी असलेल्या त्याने, रामासाठी, ज्यांचे कर्म थकवणारे नाही, विशल्यकरणी आणि मृतसंजीवनी ही औषधे आणली.
निवेदयित्वा तत् साध्यं तस्मिन् वृत्ते समागतः पुनर् गिरिं समादाय आगच्छद् देवपर्वतम्
ते काम पूर्ण करून आणि कळवून, जेव्हा सर्व काही झाले, तेव्हा त्याने पुन्हा तो पर्वत घेतला आणि देवपर्वताकडे गेला.
ताम् आनीयास्य हृदये निवेशय हरिं स्मरन् ततः प्राप्स्यत्य् अयं सर्वम् अपेक्षितम् उदारधीः
ती औषधी आणून त्याच्या हृदयात ठेव, आणि हरिचे स्मरण कर; मग हा उदार बुद्धीचा मनुष्य आपल्याला हवे ते सर्व मिळवेल.
गच्छतस् तस्य वेगेन विशल्यकरणी पुनः अपतद् गौतमीतीरे यत्र योगेश्वरो हरिः
तो वेगाने जात असताना, विशल्यकरणी पुन्हा गौतमीच्या काठी पडली, जिथे योगेश्वर हरि होते.
ताम् ओषधीं मम पितर् दर्शयाशु विलम्ब मा परार्तिशमनाद् अन्यच् छ्रेयो न भुवनत्रये
ती औषधी लवकर माझ्या वडिलांना दाखव, उशीर करू नकोस; दुसऱ्याच्या दुःखाचा नाश करण्यापेक्षा या तिन्ही लोकांत मोठे काहीच नाही.
विभीषणस् तथेत्य् उक्त्वा तां पुत्रस्याप्य् अदर्शयत् इषे त्वेत्य् अस्य वृक्षस्य शाखां चिच्छेद तत्सुतः वैश्यस्य चापि वै प्रीत्या सन्तः परहिते रताः
विभीषणाने 'तसेच होईल' असे म्हणून ती औषधी आपल्या मुलालाही दाखवली; 'हे घे' असे म्हणत त्याच्या मुलाने त्या झाडाची फांदी तोडली; आणि वैश्याच्या प्रेमापोटी, सत्पुरुषांनी, जे नेहमी दुसऱ्याच्या भल्यात रमलेले असतात, तसे केले.
यत्रापतन् नगे चास्मिन् स वृक्षस् तु प्रतापवान् तस्य शाखां समादाय हृदये ऽस्य निवेशय तत्स्पृष्टमात्र एवासौ स्वकं रूपम् अवाप्नुयात्
ज्या पर्वतावर तो सामर्थ्यशाली वृक्ष पडला होता, तिथून त्याची फांदी घेऊन ती त्याच्या हृदयात ठेव; ती फांदी स्पर्शताच तो आपले मूळ रूप पुन्हा मिळवेल.
एतच् छ्रुत्वा पितुर् वाक्यं वैभीषणिर् उदारधीः तथा चकार वै सम्यक् काष्ठखण्डं न्यवेशयत्
वडिलांचे हे शब्द ऐकून, उदार मनाचा वैभीषणी अगदी तसंच करतो आणि लाकडाचा तुकडा योग्य ठिकाणी ठेवतो.
हृदये स तु वैश्यो ऽपि सचक्षुः सकरो ऽभवत् मणिमन्त्रौषधीनां हि वीर्यं को ऽपि न बुध्यते
मग तो वैश्य, डोळे पुन्हा मिळवून, पूर्वीसारखा पूर्ण झाला; कारण मणी, मंत्र आणि औषधी यांचे सामर्थ्य कुणालाही सहज कळत नाही.
तद् एव काष्ठम् आदाय धर्मम् एवानुसंस्मरन् स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां तथा योगेश्वरं हरिम्
तेच लाकडाचे तुकडे घेऊन, केवळ धर्म आठवत, त्याने गौतमी गंगेत स्नान केले आणि योगेश्वर हरिची पूजा केली.
नमस्कृत्वा पुनर् अगात् काष्ठखण्डेन वैश्यकः परिभ्रमन् नृपपुरं महापुरम् इति श्रुतम्
नमस्कार करून, वैश्य पुन्हा त्या लाकडाच्या तुकड्यासह निघाला आणि नृपपुर या प्रसिद्ध महानगरात फिरू लागला.
महाराज इति ख्यातस् तत्र राजा महाबलः तस्य नास्ति सुतः कश्चित् पुत्रिका नष्टलोचना
एक राजा होता, ज्याचं नाव महाराज होतं. तो फार बलवान होता. त्याला मुलगा नव्हता, फक्त एक मुलगी होती, पण तिची दृष्टी गेली होती.
सैव तस्य सुता पुत्रस् तस्यापि व्रतम् ईदृशम् देवो वा दानवो वापि ब्राह्मणः क्षत्रियो भवेत्
तीच त्याची एकुलती एक मुलगी होती. तिनेही असंच व्रत घेतलं होतं — देव, दानव, ब्राह्मण, किंवा क्षत्रिय, कोण असो,
वैश्यो वा शूद्रयोनिर् वा सगुणो निर्गुणो ऽपि वा तस्मै देया इयं पुत्री यो नेत्रे आहरिष्यति
वैश्य असो, शूद्र कुळातला असो, गुण असो वा नसो, जो तिची दृष्टी परत आणेल, त्यालाच ही मुलगी दिली जाईल.
राज्येन सह देयेयम् इति राजा ह्य् अघोषयत् अहर्निशम् असौ वैश्यः श्रुत्वा घोषम् अथाब्रवीत्
राजाने जाहीर केलं की, मुलगी आणि राज्य दोन्ही एकत्र दिलं जाईल. दिवस-रात्र, एक वैश्य हे ऐकत होता आणि मग त्याने असं सांगितलं.
अहं नेत्रे आहरिष्ये राजपुत्र्या असंशयम्
मी राजकन्येची दृष्टी नक्कीच परत आणीन.
तं वैश्यं तरसादाय महाराज्ञे न्यवेदयत् तत्काष्ठस्पर्शमात्रेण सनेत्राभून् नृपात्मजा
त्या वैश्याला पटकन घेऊन महाराजाजवळ नेलं. एका लाकडाच्या स्पर्शानेच राजकन्येची दृष्टी परत आली.
ततः सविस्मयो राजा को भवान् इति चाब्रवीत् वैश्यो राज्ञे यथावृत्तं न्यवेदयद् अशेषतः
ते पाहून राजा आश्चर्यचकित झाला आणि विचारलं, 'तू कोण आहेस?' तेव्हा त्या वैश्याने घडलेली सगळी गोष्ट राजाला सांगितली.
ब्राह्मणानां प्रसादेन धर्मस्य तपसस् तथा दानप्रभावाद् यज्ञैश् च विविधैर् भूरिदक्षिणैः दिव्यौषधिप्रभावेन मम सामर्थ्यम् ईदृशम्
ब्राह्मणांच्या कृपेने, धर्म आणि तपामुळे, दानाच्या सामर्थ्याने, विविध मोठ्या यज्ञांमुळे आणि दिव्य औषधांच्या प्रभावाने मला हे सामर्थ्य मिळालं आहे.
एतद् वैश्यवचः श्रुत्वा विस्मितो ऽभून् महीपतिः
वैश्याचं हे बोलणं ऐकून राजा फारच आश्चर्यचकित झाला.
अहो महानुभावो ऽयं प्रायो वृन्दारको भवेत् अन्यथैतादृग् अन्यस्य सामर्थ्यं दृश्यते कथम् तस्माद् अस्मै तु तां कन्यां प्रदास्ये राज्यपूर्विकाम्
अहो, हा किती मोठा सामर्थ्यवान पुरुष आहे! हा नक्कीच एखादा दैवी पुरुष असावा; नाहीतर दुसऱ्या कुणात असं सामर्थ्य कसं दिसेल? म्हणून मी त्याला माझी मुलगी आणि राज्य दोन्ही देईन.
इति संकल्प्य मनसि कन्यां राज्यं च दत्तवान् विहारार्थं गतः स्वैरं परं खेदम् उपागतः
असं मनाशी ठरवून त्याने मुलगी आणि राज्य दिलं आणि मोकळेपणाने फिरायला गेला, पण लगेचच त्याला मोठं दु:ख आलं.
न मित्रेण विना राज्यं न मित्रेण विना सुखम् तम् एव सततं विप्रं चिन्तयन् वैश्यनन्दनः
मित्राशिवाय राज्य नाही, मित्राशिवाय सुखही नाही. तो वैश्यपुत्र सतत त्या ब्राह्मणाचा विचार करत राहिला.