गतं धनं करौ छिन्नाव् अवशिष्टो शुभिर् भवान् त्वम् अन्यथा यदि ब्रूष आहरिष्ये ऽसिना शिरः
तुझं धन गेलं, हात तुटले, आणि आता तुझ्याकडे फक्त सद्गुण उरले आहेत. जर तू वेगळं काही बोललास, तर मी तलवारीने तुझं डोकं उडवीन.
विहस्य पुनर् आहेदं वैश्यो गौतमम् अञ्जसा
व्यापारी हसला आणि मग गौतमाशी सरळपणे बोलला.
धर्मम् एव परं मन्ये यथेच्छसि तथा कुरु ब्राह्मणांश् च गुरून् देवान् वेदान् धर्मं जनार्दनम्
मी धर्मालाच सर्वश्रेष्ठ मानतो; तुला हवं तसं कर. ब्राह्मण, गुरु, देव, वेद, धर्म आणि जनार्दन — या सर्वांचा मी मान राखतो.
यस् तु निन्दयते पापो नासौ स्पृश्यो ऽथ पापकृत् उपेक्षणीयो दुर्वृत्तः पापात्मा धर्मदूषकः
पण जो त्यांची निंदा करतो, तो पापी आहे; अशा पाप करणाऱ्याला स्पर्शही करू नये. वाईट वर्तन करणारा, पापी मनाचा, धर्माचा अपमान करणारा — त्याला टाळावं.
ततः प्राह स कोपेन धर्मं यद्य् अनुशंससि आवयोः प्राणयोर् अत्र पणः स्याद् इति वै मुने
तेव्हा रागाने त्याने म्हटलं, 'जर तू धर्माची स्तुती करतोस, तर आपली पैज आता प्राणांवर असो, हे मुनी.'
एवम् उक्ते गौतमेन तथेत्य् आह वणिक् तदा पुनर् अप्य् ऊचतुर् उभौ लोकांल् लोकास् तथोचिरे
गौतमाने असं म्हटल्यावर व्यापाऱ्याने 'तसं होऊ दे' असं उत्तर दिलं. मग दोघं पुन्हा लोकांकडे गेले आणि लोकांनी त्यांना तसंच उत्तर दिलं.
योगेश्वरस्य पुरतो गौतम्या दक्षिणे तटे तं निपात्य विशं विप्रश् चक्षुर् उत्पाट्य चाब्रवीत्
योगेश्वरासमोर, गंगेच्या दक्षिण काठी, गौतमाने त्याला खाली पाडलं; ब्राह्मणाने त्याचं डोळं काढून टाकलं आणि बोलला.
गतो ऽसीमां दशां वैश्य नित्यं धर्मप्रशंसया गतं धनं गतं चक्षुश् छेदितौ करपल्लवौ पृष्टो ऽसि मित्र गच्छामि मैवं ब्रूयाः कथान्तरे
व्यापाऱ्या, तू नेहमी धर्माची स्तुती केलीस म्हणून तुझी ही अवस्था झाली आहे: तुझं धन गेलं, डोळा गेला, कोमल हात तुटले. मित्रा, मी तुला विचारलं, आता मी निघतो; दुसऱ्या गोष्टीत असं बोलू नकोस.
तस्मिन् प्रयाते वैश्यो ऽसौ चिन्तयाम् आस चेतसि हा कष्टं मे किम् अभवद् धर्मैकमनसो हरे
तो निघून गेल्यावर, व्यापारी मनात विचार करू लागला, 'हाय, माझ्यावर किती दु:ख आलं, हरे, मी तर फक्त धर्माचाच ध्यास घेतला होता.'
स कुण्डलो वणिक्श्रेष्ठो निर्धनो गतबाहुकः गतनेत्रः शुचं प्राप्तो धर्मम् एवानुसंस्मरन्
तो कुंडळ नावाचा श्रेष्ठ व्यापारी, आता गरीब, हात नसलेला, डोळा गेलेला, दु:खात बुडाला, तरीही त्याच्या मनात फक्त धर्माचाच विचार होता.
एवं बहुविधां चिन्तां कुर्वन्न् आस्ते महीतले निश्चेष्टो ऽथ निरुत्साहः पतितः शोकसागरे
अशा अनेक विचारांत गुंतून तो पृथ्वीवर शांत, निरुत्साही बसून राहतो आणि दुःखाच्या अथांग सागरात बुडतो.
दिनावसाने शर्वर्याम् उदिते चन्द्रमण्डले एकादश्यां शुक्लपक्षे तत्रायाति विभीषणः
दिवसाचा शेवट होताच, रात्री चंद्र उगवतो, शुक्ल पक्षातील एकादशीच्या दिवशी तिथे विभीषण येतो.
स तु योगेश्वरं देवं पूजयित्वा यथाविधि स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां सपुत्रो राक्षसैर् वृतः
विभीषणाने योग्य पद्धतीने योगेश्वर देवाची पूजा केली, गौतमी गंगेत स्नान केले आणि आपल्या मुलासह, राक्षसांनी वेढलेला, तिथे आला.
विभीषणस्य हि सुतो विभीषण इवापरः वैभीषणिर् इति ख्यातस् तम् अपश्यद् उवाच ह
विभीषणाचा मुलगा, ज्याला वैभीषणी म्हणून ओळखतात आणि जो विभीषणासारखाच दिसतो, त्याने त्याला पाहिले आणि बोलला.
वैश्यस्य वचनं श्रुत्वा यथावृत्तं स धर्मवित् पित्रे निवेदयाम् आस लङ्केशाय महात्मने स तु लङ्केश्वरः प्राह पुत्रं प्रीत्या गुणाकरम्
वैश्याने जे काही सांगितले ते सर्व नीट ऐकून, त्या धर्मशील मुलाने ते सर्व आपल्या वडिलांना, महान आत्म्याला, लंकेच्या राजाला सांगितले. लंकेश्वराने आनंदाने आपल्या गुणी मुलाशी बोलले.
श्रीमान् रामो मम गुरुस् तस्य मान्यः सखा मम हनुमान् इति विख्यातस् तेनानीतो गिरिर् महान्
श्रीराम माझे गुरु आहेत आणि हनुमान, जो प्रसिद्ध आहे, तो त्यांचा आणि माझा आदरणीय मित्र आहे; त्यानेच तो मोठा पर्वत आणला.
पुरा कार्यान्तरे प्राप्ते सर्वौषध्याश्रयो ऽचलः जाते कार्ये तम् आदाय हिमवन्तम् अथागमत्
पूर्वी, दुसऱ्या एका कामासाठी सर्व औषधींचा आधार असलेला तो पर्वत त्याने गरज पडल्यावर हिमालयाकडे नेला.
विशल्यकरणी चेति मृतसंजीवनीति च तदानीय महाबुद्धी रामायाक्लिष्टकर्मणे
महाबुद्धी असलेल्या त्याने, रामासाठी, ज्यांचे कर्म थकवणारे नाही, विशल्यकरणी आणि मृतसंजीवनी ही औषधे आणली.
निवेदयित्वा तत् साध्यं तस्मिन् वृत्ते समागतः पुनर् गिरिं समादाय आगच्छद् देवपर्वतम्
ते काम पूर्ण करून आणि कळवून, जेव्हा सर्व काही झाले, तेव्हा त्याने पुन्हा तो पर्वत घेतला आणि देवपर्वताकडे गेला.
ताम् आनीयास्य हृदये निवेशय हरिं स्मरन् ततः प्राप्स्यत्य् अयं सर्वम् अपेक्षितम् उदारधीः
ती औषधी आणून त्याच्या हृदयात ठेव, आणि हरिचे स्मरण कर; मग हा उदार बुद्धीचा मनुष्य आपल्याला हवे ते सर्व मिळवेल.
गच्छतस् तस्य वेगेन विशल्यकरणी पुनः अपतद् गौतमीतीरे यत्र योगेश्वरो हरिः
तो वेगाने जात असताना, विशल्यकरणी पुन्हा गौतमीच्या काठी पडली, जिथे योगेश्वर हरि होते.
ताम् ओषधीं मम पितर् दर्शयाशु विलम्ब मा परार्तिशमनाद् अन्यच् छ्रेयो न भुवनत्रये
ती औषधी लवकर माझ्या वडिलांना दाखव, उशीर करू नकोस; दुसऱ्याच्या दुःखाचा नाश करण्यापेक्षा या तिन्ही लोकांत मोठे काहीच नाही.
विभीषणस् तथेत्य् उक्त्वा तां पुत्रस्याप्य् अदर्शयत् इषे त्वेत्य् अस्य वृक्षस्य शाखां चिच्छेद तत्सुतः वैश्यस्य चापि वै प्रीत्या सन्तः परहिते रताः
विभीषणाने 'तसेच होईल' असे म्हणून ती औषधी आपल्या मुलालाही दाखवली; 'हे घे' असे म्हणत त्याच्या मुलाने त्या झाडाची फांदी तोडली; आणि वैश्याच्या प्रेमापोटी, सत्पुरुषांनी, जे नेहमी दुसऱ्याच्या भल्यात रमलेले असतात, तसे केले.
यत्रापतन् नगे चास्मिन् स वृक्षस् तु प्रतापवान् तस्य शाखां समादाय हृदये ऽस्य निवेशय तत्स्पृष्टमात्र एवासौ स्वकं रूपम् अवाप्नुयात्
ज्या पर्वतावर तो सामर्थ्यशाली वृक्ष पडला होता, तिथून त्याची फांदी घेऊन ती त्याच्या हृदयात ठेव; ती फांदी स्पर्शताच तो आपले मूळ रूप पुन्हा मिळवेल.
एतच् छ्रुत्वा पितुर् वाक्यं वैभीषणिर् उदारधीः तथा चकार वै सम्यक् काष्ठखण्डं न्यवेशयत्
वडिलांचे हे शब्द ऐकून, उदार मनाचा वैभीषणी अगदी तसंच करतो आणि लाकडाचा तुकडा योग्य ठिकाणी ठेवतो.
हृदये स तु वैश्यो ऽपि सचक्षुः सकरो ऽभवत् मणिमन्त्रौषधीनां हि वीर्यं को ऽपि न बुध्यते
मग तो वैश्य, डोळे पुन्हा मिळवून, पूर्वीसारखा पूर्ण झाला; कारण मणी, मंत्र आणि औषधी यांचे सामर्थ्य कुणालाही सहज कळत नाही.
तद् एव काष्ठम् आदाय धर्मम् एवानुसंस्मरन् स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां तथा योगेश्वरं हरिम्
तेच लाकडाचे तुकडे घेऊन, केवळ धर्म आठवत, त्याने गौतमी गंगेत स्नान केले आणि योगेश्वर हरिची पूजा केली.
नमस्कृत्वा पुनर् अगात् काष्ठखण्डेन वैश्यकः परिभ्रमन् नृपपुरं महापुरम् इति श्रुतम्
नमस्कार करून, वैश्य पुन्हा त्या लाकडाच्या तुकड्यासह निघाला आणि नृपपुर या प्रसिद्ध महानगरात फिरू लागला.
महाराज इति ख्यातस् तत्र राजा महाबलः तस्य नास्ति सुतः कश्चित् पुत्रिका नष्टलोचना
एक राजा होता, ज्याचं नाव महाराज होतं. तो फार बलवान होता. त्याला मुलगा नव्हता, फक्त एक मुलगी होती, पण तिची दृष्टी गेली होती.
सैव तस्य सुता पुत्रस् तस्यापि व्रतम् ईदृशम् देवो वा दानवो वापि ब्राह्मणः क्षत्रियो भवेत्
तीच त्याची एकुलती एक मुलगी होती. तिनेही असंच व्रत घेतलं होतं — देव, दानव, ब्राह्मण, किंवा क्षत्रिय, कोण असो,