जितं मया धनं वैश्य निर्लज्जः किं नु भाषसे मयैव विजितो धर्मो यथेष्टचरणात्मना
'मी हे धन जिंकले आहे, व्यापाऱ्या; मग तू निर्लज्जपणे का बोलतोस? मी जसा हवे तसे वागलो, त्यामुळे मीच धर्माला जिंकले.'
तद् ब्राह्मणवचः श्रुत्वा वैश्यः सस्मित ऊचिवान्
ब्राह्मणाचे बोल ऐकून व्यापारी हसत उत्तर देऊ लागला.
पुलाका इव धान्येषु पुत्तिका इव पक्षिषु तथैव तान् सखे मन्ये येषां धर्मो न विद्यते
मित्रा, जसं धान्यात भुसकट असतात, किंवा पक्षांमध्ये लहान कीटक असतात, तसंच ज्यांच्यात धर्म नाही, अशा लोकांना मी तसंच मानतो.
चतुर्णां पुरुषार्थानां धर्मः प्रथम उच्यते पश्चाद् अर्थश् च कामश् च स धर्मो मयि तिष्ठति कथं ब्रूषे द्विजश्रेष्ठ मया विजितम् इत्य् अदः
मानवाच्या चार पुरुषार्थांमध्ये धर्माला नेहमीच पहिलं स्थान दिलं जातं; त्यानंतरच अर्थ आणि काम येतात. मग, द्विजश्रेष्ठा, धर्म माझ्यात असताना, तू कसं म्हणतोस की मी जिंकलो?
द्विजो वैश्यं पुनः प्राह हस्ताभ्यां जायतां पणः तथेति मन्यते वैश्यस् तौ गत्वा पुनर् ऊचतुः
तेव्हा ब्राह्मणाने व्यापाऱ्याला म्हटलं, 'आपला पैज हातांनी ठरवू या.' व्यापाऱ्याने ते मान्य केलं, आणि दोघंही पुढे जाऊन पुन्हा बोलले.
पूर्ववल् लौकिकान् गत्वा जितम् इत्य् अब्रवीद् द्विजः करौ छित्त्वा ततः प्राह कथं धर्मं तु मन्यसे आक्षिप्तो ब्राह्मणेनैवं वैश्यो वचनम् अब्रवीत्
मागच्या प्रमाणेच त्या दोघांनी लोकांकडे जाऊन, ब्राह्मणाने 'मी जिंकलो' असं जाहीर केलं. त्यानंतर त्याने आपले हात कापले आणि विचारलं, 'तुला धर्म कसा वाटतो?' ब्राह्मणाने असं विचारल्यावर व्यापाऱ्याने उत्तर दिलं.
धर्मम् एव परं मन्ये प्राणैः कण्ठगतैर् अपि माता पिता सुहृद् बन्धुर् धर्म एव शरीरिणाम्
मी धर्मालाच सर्वश्रेष्ठ मानतो, अगदी प्राण喉याशी आले तरीही. आई, वडील, मित्र, नातेवाईक — या सर्वांसाठी शरीरधारकाला खरी साथ देणारा धर्मच आहे.
एवं विवदमानौ ताव् अर्थवान् ब्राह्मणो ऽभवत् विमुक्तो वैश्यकस् तत्र बाहुभ्यां च धनेन च
अशा रीतीने दोघं वाद घालत असताना, ब्राह्मण धनवान झाला आणि व्यापारी दोन्ही हात आणि धन गमावून गरीब झाला.
एवं भ्रमन्तौ संप्राप्तौ गङ्गां योगेश्वरं हरिम् यदृच्छया मुनिश्रेष्ठ मिथस् ताव् ऊचतुः पुनः
अशा प्रकारे भटकत असताना, ते दोघं गंगेच्या काठी, योगेश्वर श्रीहरीकडे पोहोचले. योगायोगाने, हे मुनीश्रेष्ठा, ते पुन्हा एकमेकांशी बोलले.
वैश्यो गङ्गां तु योगेशं धर्मम् एव प्रशंसति अतिकोपाद् द्विजो वैश्यम् आक्षिपन् पुनर् अब्रवीत्
व्यापाऱ्याने गंगा आणि योगेश्वरासमोर फक्त धर्माचीच स्तुती केली. पण ब्राह्मण मोठ्या रागाने व्यापाऱ्याला दोष देत पुन्हा बोलला.
गतं धनं करौ छिन्नाव् अवशिष्टो शुभिर् भवान् त्वम् अन्यथा यदि ब्रूष आहरिष्ये ऽसिना शिरः
तुझं धन गेलं, हात तुटले, आणि आता तुझ्याकडे फक्त सद्गुण उरले आहेत. जर तू वेगळं काही बोललास, तर मी तलवारीने तुझं डोकं उडवीन.
विहस्य पुनर् आहेदं वैश्यो गौतमम् अञ्जसा
व्यापारी हसला आणि मग गौतमाशी सरळपणे बोलला.
धर्मम् एव परं मन्ये यथेच्छसि तथा कुरु ब्राह्मणांश् च गुरून् देवान् वेदान् धर्मं जनार्दनम्
मी धर्मालाच सर्वश्रेष्ठ मानतो; तुला हवं तसं कर. ब्राह्मण, गुरु, देव, वेद, धर्म आणि जनार्दन — या सर्वांचा मी मान राखतो.
यस् तु निन्दयते पापो नासौ स्पृश्यो ऽथ पापकृत् उपेक्षणीयो दुर्वृत्तः पापात्मा धर्मदूषकः
पण जो त्यांची निंदा करतो, तो पापी आहे; अशा पाप करणाऱ्याला स्पर्शही करू नये. वाईट वर्तन करणारा, पापी मनाचा, धर्माचा अपमान करणारा — त्याला टाळावं.
ततः प्राह स कोपेन धर्मं यद्य् अनुशंससि आवयोः प्राणयोर् अत्र पणः स्याद् इति वै मुने
तेव्हा रागाने त्याने म्हटलं, 'जर तू धर्माची स्तुती करतोस, तर आपली पैज आता प्राणांवर असो, हे मुनी.'
एवम् उक्ते गौतमेन तथेत्य् आह वणिक् तदा पुनर् अप्य् ऊचतुर् उभौ लोकांल् लोकास् तथोचिरे
गौतमाने असं म्हटल्यावर व्यापाऱ्याने 'तसं होऊ दे' असं उत्तर दिलं. मग दोघं पुन्हा लोकांकडे गेले आणि लोकांनी त्यांना तसंच उत्तर दिलं.
योगेश्वरस्य पुरतो गौतम्या दक्षिणे तटे तं निपात्य विशं विप्रश् चक्षुर् उत्पाट्य चाब्रवीत्
योगेश्वरासमोर, गंगेच्या दक्षिण काठी, गौतमाने त्याला खाली पाडलं; ब्राह्मणाने त्याचं डोळं काढून टाकलं आणि बोलला.
गतो ऽसीमां दशां वैश्य नित्यं धर्मप्रशंसया गतं धनं गतं चक्षुश् छेदितौ करपल्लवौ पृष्टो ऽसि मित्र गच्छामि मैवं ब्रूयाः कथान्तरे
व्यापाऱ्या, तू नेहमी धर्माची स्तुती केलीस म्हणून तुझी ही अवस्था झाली आहे: तुझं धन गेलं, डोळा गेला, कोमल हात तुटले. मित्रा, मी तुला विचारलं, आता मी निघतो; दुसऱ्या गोष्टीत असं बोलू नकोस.
तस्मिन् प्रयाते वैश्यो ऽसौ चिन्तयाम् आस चेतसि हा कष्टं मे किम् अभवद् धर्मैकमनसो हरे
तो निघून गेल्यावर, व्यापारी मनात विचार करू लागला, 'हाय, माझ्यावर किती दु:ख आलं, हरे, मी तर फक्त धर्माचाच ध्यास घेतला होता.'
स कुण्डलो वणिक्श्रेष्ठो निर्धनो गतबाहुकः गतनेत्रः शुचं प्राप्तो धर्मम् एवानुसंस्मरन्
तो कुंडळ नावाचा श्रेष्ठ व्यापारी, आता गरीब, हात नसलेला, डोळा गेलेला, दु:खात बुडाला, तरीही त्याच्या मनात फक्त धर्माचाच विचार होता.
एवं बहुविधां चिन्तां कुर्वन्न् आस्ते महीतले निश्चेष्टो ऽथ निरुत्साहः पतितः शोकसागरे
अशा अनेक विचारांत गुंतून तो पृथ्वीवर शांत, निरुत्साही बसून राहतो आणि दुःखाच्या अथांग सागरात बुडतो.
दिनावसाने शर्वर्याम् उदिते चन्द्रमण्डले एकादश्यां शुक्लपक्षे तत्रायाति विभीषणः
दिवसाचा शेवट होताच, रात्री चंद्र उगवतो, शुक्ल पक्षातील एकादशीच्या दिवशी तिथे विभीषण येतो.
स तु योगेश्वरं देवं पूजयित्वा यथाविधि स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां सपुत्रो राक्षसैर् वृतः
विभीषणाने योग्य पद्धतीने योगेश्वर देवाची पूजा केली, गौतमी गंगेत स्नान केले आणि आपल्या मुलासह, राक्षसांनी वेढलेला, तिथे आला.
विभीषणस्य हि सुतो विभीषण इवापरः वैभीषणिर् इति ख्यातस् तम् अपश्यद् उवाच ह
विभीषणाचा मुलगा, ज्याला वैभीषणी म्हणून ओळखतात आणि जो विभीषणासारखाच दिसतो, त्याने त्याला पाहिले आणि बोलला.
वैश्यस्य वचनं श्रुत्वा यथावृत्तं स धर्मवित् पित्रे निवेदयाम् आस लङ्केशाय महात्मने स तु लङ्केश्वरः प्राह पुत्रं प्रीत्या गुणाकरम्
वैश्याने जे काही सांगितले ते सर्व नीट ऐकून, त्या धर्मशील मुलाने ते सर्व आपल्या वडिलांना, महान आत्म्याला, लंकेच्या राजाला सांगितले. लंकेश्वराने आनंदाने आपल्या गुणी मुलाशी बोलले.
श्रीमान् रामो मम गुरुस् तस्य मान्यः सखा मम हनुमान् इति विख्यातस् तेनानीतो गिरिर् महान्
श्रीराम माझे गुरु आहेत आणि हनुमान, जो प्रसिद्ध आहे, तो त्यांचा आणि माझा आदरणीय मित्र आहे; त्यानेच तो मोठा पर्वत आणला.
पुरा कार्यान्तरे प्राप्ते सर्वौषध्याश्रयो ऽचलः जाते कार्ये तम् आदाय हिमवन्तम् अथागमत्
पूर्वी, दुसऱ्या एका कामासाठी सर्व औषधींचा आधार असलेला तो पर्वत त्याने गरज पडल्यावर हिमालयाकडे नेला.
विशल्यकरणी चेति मृतसंजीवनीति च तदानीय महाबुद्धी रामायाक्लिष्टकर्मणे
महाबुद्धी असलेल्या त्याने, रामासाठी, ज्यांचे कर्म थकवणारे नाही, विशल्यकरणी आणि मृतसंजीवनी ही औषधे आणली.
निवेदयित्वा तत् साध्यं तस्मिन् वृत्ते समागतः पुनर् गिरिं समादाय आगच्छद् देवपर्वतम्
ते काम पूर्ण करून आणि कळवून, जेव्हा सर्व काही झाले, तेव्हा त्याने पुन्हा तो पर्वत घेतला आणि देवपर्वताकडे गेला.
ताम् आनीयास्य हृदये निवेशय हरिं स्मरन् ततः प्राप्स्यत्य् अयं सर्वम् अपेक्षितम् उदारधीः
ती औषधी आणून त्याच्या हृदयात ठेव, आणि हरिचे स्मरण कर; मग हा उदार बुद्धीचा मनुष्य आपल्याला हवे ते सर्व मिळवेल.