स्वयम् आर्ज्य सुतो वित्तं पित्रे दास्यति बन्धवे तं तु पुत्रं विजानीयाद् इतरो योनिकीटकः
'जो मुलगा स्वतः मिळवलेले धन वडिलांना किंवा नातेवाईकांना देतो, तोच खरा मुलगा समजावा; बाकी फक्त जन्माला आलेला असतो.'
एतच् छ्रुत्वा तु तद् वाक्यं ब्राह्मणस्याभिलाषिणः तथेति मत्वा तद्वाक्यं रत्नान्य् आदाय सत्वरः
ब्राह्मणाच्या त्या इच्छाशक्तीने भरलेल्या शब्दांनी प्रभावित होऊन, त्याने ते खरे मानले आणि आपली रत्ने पटकन घेतली.
आत्मकीयानि वित्तानि गौतमाय न्यवेदयत् धनेनैतेन देशांश् च परिभ्रम्य यथासुखम्
त्याने आपले धन गौतमाला दिले आणि त्या पैशाने दोघांनी हव्या त्या प्रदेशात फिरून आनंद घेतला.
धनान्य् आदाय वित्तानि पुनर् एष्यामहे गृहम् सत्यम् एव वणिग् वक्ति स तु विप्रः प्रतारकः
'आपण धन मिळवून पुन्हा घरी येऊ,' असे व्यापाऱ्याने खरे बोलले, पण ब्राह्मण मात्र फसवणारा होता.
पापात्मा पापचित्तं च न बुबोध वणिग् द्विजम् तौ परस्परम् आमन्त्र्य मातापित्रोर् अजानतोः
पापी मनाचा आणि वाईट हेतू असलेला तो व्यापारी त्या ब्राह्मणाला ओळखू शकला नाही. दोघांनी एकमेकांना न कळता, एकमेकांना हाक मारली.
देशाद् देशान्तरं यातौ धनार्थं तौ वणिग्द्विजौ वणिग्घस्तस्थितं वित्तं ब्राह्मणो हर्तुम् इच्छति
तो व्यापारी आणि ब्राह्मण धनाच्या शोधात एक देश सोडून दुसऱ्या देशात गेले होते. व्यापाऱ्याच्या हातात असलेले धन ब्राह्मणाला मिळवायचे होते.
येन केनाप्य् उपायेन तद् धनं हि समाहरे अहो पृथिव्यां रम्याणि नगराणि सहस्रशः
कशाही मार्गाने हे धन मिळवेन, असे त्याला वाटले. अहो, पृथ्वीवर हजारो सुंदर नगरे आहेत.
इष्टप्रदात्र्यः कामस्य देवता इव योषितः मनोहरास् तत्र तत्र सन्ति किं क्रियते मया
इच्छा पूर्ण करणाऱ्या देवतांसारख्या मोहक स्त्रिया प्रत्येक ठिकाणी आहेत. मी काय करावे?
धनम् आहृत्य यत्नेन योषिद्भ्यो यदि दीयते भुज्यन्ते तास् ततो नित्यं सफलं जीवितं हि तत्
परिश्रमाने मिळवलेले धन जर स्त्रियांना दिले, तर त्या नेहमी त्याचा उपभोग घेतात. असे जीवन खरेच फळदायी आहे.
नृत्यगीतरतो नित्यं पण्यस्त्रीभिर् अलंकृतः भोक्ष्ये कथं तु तद् वित्तं वैश्यान् मद्धस्तम् आगतम्
नेहमी नर्तकी आणि गाण्याच्या आनंदात, सुंदर स्त्रियांमध्ये राहून, माझ्या हातात आलेले व्यापाऱ्याचे धन मी कसे उपभोगू?
एवं चिन्तयमानो ऽसौ गौतमः प्रहसन्न् इव मणिकुण्डलम् आहेदम् अधर्माद् एव जन्तवः
अशा विचारात असताना, गौतमाने हसल्यासारखा, कानात मणी असलेला, असे म्हटले—'अधर्मानेच प्राणी वाढतात.'
वृद्धिं सुखम् अभीष्टानि प्राप्नुवन्ति न संशयः धर्मिष्ठाः प्राणिनो लोके दृश्यन्ते दुःखभागिनः
त्यांना वाढ, सुख आणि हवे ते मिळते—यात शंका नाही. पण या जगात धर्मिष्ठ लोक मात्र दुःख भोगताना दिसतात.
तस्माद् धर्मेण किं तेन दुःखैकफलहेतुना
मग अशा धर्माचा काय उपयोग, ज्याचा एकमेव परिणाम दुःख आहे?
नेत्य् उवाच ततो वैश्यः सुखं धर्मे प्रतिष्ठितम् पापे दुःखं भयं शोको दारिद्र्यं क्लेश एव च यतो धर्मस् ततो मुक्तिः स्वधर्मः किं विनश्यति
तेव्हा व्यापाऱ्याने उत्तर दिले—'नाही, खरे सुख धर्मातच असते. पापात दुःख, भीती, शोक, दारिद्र्य आणि त्रास असतो. जिथे धर्म आहे तिथे मुक्ती आहे; आपला धर्म कधीच नष्ट होत नाही.'
एवं विवदतोस् तत्र संपरायस् तयोर् अभूत् यस्य पक्षो भवेज् ज्यायान् स परार्थम् अवाप्नुयात्
अशा रीतीने ते दोघे वाद घालत असताना तिथे वाद निर्माण झाला. ज्याचा पक्ष बलवान ठरेल, त्याला दुसऱ्याचे धन मिळेल.
पृच्छावः कस्य प्राबल्यं धर्मिणो वाप्य् अधर्मिणः वेदात् तु लौकिकं ज्येष्ठं लोके धर्मात् सुखं भवेत्
चला, पाहू या—धर्मिष्ठाचा बल जास्त की अधर्मीचा? या जगात वेद श्रेष्ठ आहे आणि धर्मातूनच सुख मिळते.
एवं विवदमानौ ताव् ऊचतुः सकलाञ् जनान् धर्मस्य वाप्य् अधर्मस्य प्राबल्यम् अनयोर् भुवि
अशा वादात दोघांनी सर्व लोकांना विचारले—'या पृथ्वीवर धर्माचे बल जास्त की अधर्माचे?'
तद् वदन्तु यथावृत्तम् एवम् ऊचतुर् ओजसा एवं तत्रोचिरे केचिद् ये धर्मेणानुवर्तिनः
ते दोघे जोरात म्हणाले—'जसे घडले तसेच सांगा.' तेव्हा जे धर्माचे पालन करणारे होते, त्यांनी उत्तर दिले.
तैर् दुःखम् अनुभूयते पापिष्ठाः सुखिनो जनाः संपराये धनं सर्वं जितं विप्रे न्यवेदयत्
त्यांना दुःख भोगावे लागते; पापी लोक मात्र सुखी असतात. त्या वादात सर्व धन ब्राह्मणाने जिंकले, असे जाहीर केले गेले.
मणिमान् धर्मविच्छ्रेष्ठः पुनर् धर्मं प्रशंसति मणिमन्तं द्विजः प्राह किं धर्मम् अनुशंससि तथेति चेत्य् आह वैश्यो ब्राह्मणः पुनर् अब्रवीत्
धर्माचे उत्तम जाणणारा मणिमान पुन्हा धर्माची स्तुती करू लागला. ब्राह्मणाने मणिमानाला विचारले—'तू धर्माची स्तुती का करतोस?' व्यापाऱ्याने म्हटले—'ठीक आहे.' आणि ब्राह्मण पुन्हा बोलला.
जितं मया धनं वैश्य निर्लज्जः किं नु भाषसे मयैव विजितो धर्मो यथेष्टचरणात्मना
'मी हे धन जिंकले आहे, व्यापाऱ्या; मग तू निर्लज्जपणे का बोलतोस? मी जसा हवे तसे वागलो, त्यामुळे मीच धर्माला जिंकले.'
तद् ब्राह्मणवचः श्रुत्वा वैश्यः सस्मित ऊचिवान्
ब्राह्मणाचे बोल ऐकून व्यापारी हसत उत्तर देऊ लागला.
पुलाका इव धान्येषु पुत्तिका इव पक्षिषु तथैव तान् सखे मन्ये येषां धर्मो न विद्यते
मित्रा, जसं धान्यात भुसकट असतात, किंवा पक्षांमध्ये लहान कीटक असतात, तसंच ज्यांच्यात धर्म नाही, अशा लोकांना मी तसंच मानतो.
चतुर्णां पुरुषार्थानां धर्मः प्रथम उच्यते पश्चाद् अर्थश् च कामश् च स धर्मो मयि तिष्ठति कथं ब्रूषे द्विजश्रेष्ठ मया विजितम् इत्य् अदः
मानवाच्या चार पुरुषार्थांमध्ये धर्माला नेहमीच पहिलं स्थान दिलं जातं; त्यानंतरच अर्थ आणि काम येतात. मग, द्विजश्रेष्ठा, धर्म माझ्यात असताना, तू कसं म्हणतोस की मी जिंकलो?
द्विजो वैश्यं पुनः प्राह हस्ताभ्यां जायतां पणः तथेति मन्यते वैश्यस् तौ गत्वा पुनर् ऊचतुः
तेव्हा ब्राह्मणाने व्यापाऱ्याला म्हटलं, 'आपला पैज हातांनी ठरवू या.' व्यापाऱ्याने ते मान्य केलं, आणि दोघंही पुढे जाऊन पुन्हा बोलले.
पूर्ववल् लौकिकान् गत्वा जितम् इत्य् अब्रवीद् द्विजः करौ छित्त्वा ततः प्राह कथं धर्मं तु मन्यसे आक्षिप्तो ब्राह्मणेनैवं वैश्यो वचनम् अब्रवीत्
मागच्या प्रमाणेच त्या दोघांनी लोकांकडे जाऊन, ब्राह्मणाने 'मी जिंकलो' असं जाहीर केलं. त्यानंतर त्याने आपले हात कापले आणि विचारलं, 'तुला धर्म कसा वाटतो?' ब्राह्मणाने असं विचारल्यावर व्यापाऱ्याने उत्तर दिलं.
धर्मम् एव परं मन्ये प्राणैः कण्ठगतैर् अपि माता पिता सुहृद् बन्धुर् धर्म एव शरीरिणाम्
मी धर्मालाच सर्वश्रेष्ठ मानतो, अगदी प्राण喉याशी आले तरीही. आई, वडील, मित्र, नातेवाईक — या सर्वांसाठी शरीरधारकाला खरी साथ देणारा धर्मच आहे.
एवं विवदमानौ ताव् अर्थवान् ब्राह्मणो ऽभवत् विमुक्तो वैश्यकस् तत्र बाहुभ्यां च धनेन च
अशा रीतीने दोघं वाद घालत असताना, ब्राह्मण धनवान झाला आणि व्यापारी दोन्ही हात आणि धन गमावून गरीब झाला.
एवं भ्रमन्तौ संप्राप्तौ गङ्गां योगेश्वरं हरिम् यदृच्छया मुनिश्रेष्ठ मिथस् ताव् ऊचतुः पुनः
अशा प्रकारे भटकत असताना, ते दोघं गंगेच्या काठी, योगेश्वर श्रीहरीकडे पोहोचले. योगायोगाने, हे मुनीश्रेष्ठा, ते पुन्हा एकमेकांशी बोलले.
वैश्यो गङ्गां तु योगेशं धर्मम् एव प्रशंसति अतिकोपाद् द्विजो वैश्यम् आक्षिपन् पुनर् अब्रवीत्
व्यापाऱ्याने गंगा आणि योगेश्वरासमोर फक्त धर्माचीच स्तुती केली. पण ब्राह्मण मोठ्या रागाने व्यापाऱ्याला दोष देत पुन्हा बोलला.