तस्मिन् पुरवरे कश्चिद् ब्राह्मणो वृद्धकौशिकः तत्पुत्रो गौतम इति ख्यातो वेदविदुत्तमः
त्या उत्तम नगरीत वृद्धकौशिक नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता; त्याचा पुत्र गौतम म्हणून प्रसिद्ध होता, तो वेदांचा मोठा जाणकार होता.
तस्य मातुर् मनोदोषाद् विपरीतो ऽभवद् द्विजः सखा तस्य वणिक् कश्चिन् मणिकुण्डल उच्यते
त्याच्या आईच्या मनाच्या दोषामुळे तो द्विज उलट स्वभावाचा झाला. त्याचा एक मित्र होता, व्यापारी मणिकुंडल नावाचा.
तेन सख्यं द्विजस्यासीद् विषमं द्विजवैश्ययोः श्रीमद्दरिद्रयोर् नित्यं परस्परहितैषिणोः
त्या ब्राह्मण आणि व्यापाऱ्याचे मैत्र जरी असमान होते, एक श्रीमंत आणि एक गरीब, तरी दोघेही नेहमी एकमेकांच्या हितासाठीच वागत.
कदाचिद् गौतमो वैश्यं वित्तेशं मणिकुण्डलम् प्राहेदं वचनं प्रीत्या रहः स्थित्वा पुनः पुनः
एकदा गौतमाने श्रीमंत मणिकुंडलाशी प्रेमाने, एकांतात, पुन्हा पुन्हा असे बोलले:
गच्छामो धनम् आदातुं पर्वतान् उदधीन् अपि यौवनं तद् वृथा ज्ञेयं विना सौख्यानुकूल्यतः धनं विना तत् कथं स्याद् अहो धिङ् निर्धनं नरम्
'चल, आपण धन मिळवायला जाऊ, पर्वतांवर किंवा समुद्रापर्यंत. सुखासाठी साधन नसले तर तारुण्य व्यर्थ जाते; धनाशिवाय सुख कसे मिळेल? अरे, जो माणूस गरीब आहे त्याचे आयुष्य खरेच लाजिरवाणे आहे.'
कुण्डलो द्विजम् आहेदं मत्पित्रोपार्जितं धनम् बह्व् अस्ति किं धनेनाद्य करिष्ये द्विजसत्तम द्विजः पुनर् उवाचेदं मणिकुण्डलम् ओजसा
मणिकुंडल म्हणाला, 'माझ्याकडे वडिलांनी मिळवलेले पुष्कळ धन आहे. मला आज आणखी धनाची गरज नाही, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणा.' पण ब्राह्मणाने मणिकुंडलाला ठामपणे उत्तर दिले:
धर्मार्थज्ञानकामानां को नु तृप्तः प्रशस्यते उत्कर्षप्राप्तिर् एवैषां सखे श्लाघ्या शरीरिणाम्
'धर्म, अर्थ, ज्ञान आणि काम यांचा खरा जाणणारा माणूस कधीच पूर्ण समाधानी राहत नाही. देहधारींसाठी श्रेष्ठता मिळवणे हेच खरे कौतुकाचे असते, मित्रा.'
स्वेनैव व्यवसायेन धन्या जीवन्ति जन्तवः परदत्तार्थसंतुष्टाः कष्टजीविन एव ते
'स्वतःच्या मेहनतीवर जगणारे प्राणी खरेच धन्य असतात; इतरांनी दिलेल्या गोष्टींवर समाधानी राहणारेच दु:खी जीवन जगतात.'
स पुत्रः शस्यते लोके पितृभिश् चाभिनन्द्यते यः पैत्र्यम् अभिलिप्सेत न वाचापि तु कुण्डल
'तोच पुत्र जगात कौतुकास पात्र ठरतो आणि वडिलांचाही अभिमान मिळवतो, जो वडिलांचे धन मिळवण्याची इच्छा ठेवत नाही, अगदी बोलण्यातही नाही, मणिकुंडला.'
स्वबाहुबलम् आश्रित्य यो ऽर्थान् अर्जयते सुतः स कृतार्थो भवेल् लोके पैत्र्यं वित्तं न तु स्पृशेत्
'जो मुलगा स्वतःच्या बळावर धन मिळवतो, तोच जगात खरा यशस्वी ठरतो; त्याने वडिलांचे धन स्पर्शही करू नये.'
स्वयम् आर्ज्य सुतो वित्तं पित्रे दास्यति बन्धवे तं तु पुत्रं विजानीयाद् इतरो योनिकीटकः
'जो मुलगा स्वतः मिळवलेले धन वडिलांना किंवा नातेवाईकांना देतो, तोच खरा मुलगा समजावा; बाकी फक्त जन्माला आलेला असतो.'
एतच् छ्रुत्वा तु तद् वाक्यं ब्राह्मणस्याभिलाषिणः तथेति मत्वा तद्वाक्यं रत्नान्य् आदाय सत्वरः
ब्राह्मणाच्या त्या इच्छाशक्तीने भरलेल्या शब्दांनी प्रभावित होऊन, त्याने ते खरे मानले आणि आपली रत्ने पटकन घेतली.
आत्मकीयानि वित्तानि गौतमाय न्यवेदयत् धनेनैतेन देशांश् च परिभ्रम्य यथासुखम्
त्याने आपले धन गौतमाला दिले आणि त्या पैशाने दोघांनी हव्या त्या प्रदेशात फिरून आनंद घेतला.
धनान्य् आदाय वित्तानि पुनर् एष्यामहे गृहम् सत्यम् एव वणिग् वक्ति स तु विप्रः प्रतारकः
'आपण धन मिळवून पुन्हा घरी येऊ,' असे व्यापाऱ्याने खरे बोलले, पण ब्राह्मण मात्र फसवणारा होता.
पापात्मा पापचित्तं च न बुबोध वणिग् द्विजम् तौ परस्परम् आमन्त्र्य मातापित्रोर् अजानतोः
पापी मनाचा आणि वाईट हेतू असलेला तो व्यापारी त्या ब्राह्मणाला ओळखू शकला नाही. दोघांनी एकमेकांना न कळता, एकमेकांना हाक मारली.
देशाद् देशान्तरं यातौ धनार्थं तौ वणिग्द्विजौ वणिग्घस्तस्थितं वित्तं ब्राह्मणो हर्तुम् इच्छति
तो व्यापारी आणि ब्राह्मण धनाच्या शोधात एक देश सोडून दुसऱ्या देशात गेले होते. व्यापाऱ्याच्या हातात असलेले धन ब्राह्मणाला मिळवायचे होते.
येन केनाप्य् उपायेन तद् धनं हि समाहरे अहो पृथिव्यां रम्याणि नगराणि सहस्रशः
कशाही मार्गाने हे धन मिळवेन, असे त्याला वाटले. अहो, पृथ्वीवर हजारो सुंदर नगरे आहेत.
इष्टप्रदात्र्यः कामस्य देवता इव योषितः मनोहरास् तत्र तत्र सन्ति किं क्रियते मया
इच्छा पूर्ण करणाऱ्या देवतांसारख्या मोहक स्त्रिया प्रत्येक ठिकाणी आहेत. मी काय करावे?
धनम् आहृत्य यत्नेन योषिद्भ्यो यदि दीयते भुज्यन्ते तास् ततो नित्यं सफलं जीवितं हि तत्
परिश्रमाने मिळवलेले धन जर स्त्रियांना दिले, तर त्या नेहमी त्याचा उपभोग घेतात. असे जीवन खरेच फळदायी आहे.
नृत्यगीतरतो नित्यं पण्यस्त्रीभिर् अलंकृतः भोक्ष्ये कथं तु तद् वित्तं वैश्यान् मद्धस्तम् आगतम्
नेहमी नर्तकी आणि गाण्याच्या आनंदात, सुंदर स्त्रियांमध्ये राहून, माझ्या हातात आलेले व्यापाऱ्याचे धन मी कसे उपभोगू?
एवं चिन्तयमानो ऽसौ गौतमः प्रहसन्न् इव मणिकुण्डलम् आहेदम् अधर्माद् एव जन्तवः
अशा विचारात असताना, गौतमाने हसल्यासारखा, कानात मणी असलेला, असे म्हटले—'अधर्मानेच प्राणी वाढतात.'
वृद्धिं सुखम् अभीष्टानि प्राप्नुवन्ति न संशयः धर्मिष्ठाः प्राणिनो लोके दृश्यन्ते दुःखभागिनः
त्यांना वाढ, सुख आणि हवे ते मिळते—यात शंका नाही. पण या जगात धर्मिष्ठ लोक मात्र दुःख भोगताना दिसतात.
तस्माद् धर्मेण किं तेन दुःखैकफलहेतुना
मग अशा धर्माचा काय उपयोग, ज्याचा एकमेव परिणाम दुःख आहे?
नेत्य् उवाच ततो वैश्यः सुखं धर्मे प्रतिष्ठितम् पापे दुःखं भयं शोको दारिद्र्यं क्लेश एव च यतो धर्मस् ततो मुक्तिः स्वधर्मः किं विनश्यति
तेव्हा व्यापाऱ्याने उत्तर दिले—'नाही, खरे सुख धर्मातच असते. पापात दुःख, भीती, शोक, दारिद्र्य आणि त्रास असतो. जिथे धर्म आहे तिथे मुक्ती आहे; आपला धर्म कधीच नष्ट होत नाही.'
एवं विवदतोस् तत्र संपरायस् तयोर् अभूत् यस्य पक्षो भवेज् ज्यायान् स परार्थम् अवाप्नुयात्
अशा रीतीने ते दोघे वाद घालत असताना तिथे वाद निर्माण झाला. ज्याचा पक्ष बलवान ठरेल, त्याला दुसऱ्याचे धन मिळेल.
पृच्छावः कस्य प्राबल्यं धर्मिणो वाप्य् अधर्मिणः वेदात् तु लौकिकं ज्येष्ठं लोके धर्मात् सुखं भवेत्
चला, पाहू या—धर्मिष्ठाचा बल जास्त की अधर्मीचा? या जगात वेद श्रेष्ठ आहे आणि धर्मातूनच सुख मिळते.
एवं विवदमानौ ताव् ऊचतुः सकलाञ् जनान् धर्मस्य वाप्य् अधर्मस्य प्राबल्यम् अनयोर् भुवि
अशा वादात दोघांनी सर्व लोकांना विचारले—'या पृथ्वीवर धर्माचे बल जास्त की अधर्माचे?'
तद् वदन्तु यथावृत्तम् एवम् ऊचतुर् ओजसा एवं तत्रोचिरे केचिद् ये धर्मेणानुवर्तिनः
ते दोघे जोरात म्हणाले—'जसे घडले तसेच सांगा.' तेव्हा जे धर्माचे पालन करणारे होते, त्यांनी उत्तर दिले.
तैर् दुःखम् अनुभूयते पापिष्ठाः सुखिनो जनाः संपराये धनं सर्वं जितं विप्रे न्यवेदयत्
त्यांना दुःख भोगावे लागते; पापी लोक मात्र सुखी असतात. त्या वादात सर्व धन ब्राह्मणाने जिंकले, असे जाहीर केले गेले.
मणिमान् धर्मविच्छ्रेष्ठः पुनर् धर्मं प्रशंसति मणिमन्तं द्विजः प्राह किं धर्मम् अनुशंससि तथेति चेत्य् आह वैश्यो ब्राह्मणः पुनर् अब्रवीत्
धर्माचे उत्तम जाणणारा मणिमान पुन्हा धर्माची स्तुती करू लागला. ब्राह्मणाने मणिमानाला विचारले—'तू धर्माची स्तुती का करतोस?' व्यापाऱ्याने म्हटले—'ठीक आहे.' आणि ब्राह्मण पुन्हा बोलला.