मृदोः कोपि भवेत् प्रीतः कोपि तद्वद् दुरात्मनः तस्माद् अहं मूर्ध्नि शिलां पातयेयम् असंशयम्
कुणाला मातीवर प्रेम असू शकतं, तर कुणाला वाईट माणसावरही; म्हणून मी नक्कीच माझ्या डोक्यावर दगड टाकायला पाहिजे.
इत्य् उक्तवति वै वेदे विहस्येशो ऽब्रवीद् इदम्
वेदाने असं म्हटल्यावर प्रभू हसले आणि म्हणाले—
श्वः प्रतीक्षस्व पश्चान् मे शिलां पातय मूर्धनि
उद्या थांब, मग माझ्या डोक्यावर दगड टाक.
तथेत्य् उक्त्वा स वेदो ऽपि शिलां संत्यज्य बाहुना उपसंहृत्य तं कोपं श्वः करोमीत्य् उवाच ह
'तसं होईल' असं म्हणून वेदानेही हाताने दगड बाजूला ठेवला, राग आवरला आणि 'मी उद्या करीन' असं सांगितलं.
ततः प्रातः समागत्य कृत्वा स्नानादिकर्म च वेदो ऽपि नित्यवत् पूजां कुर्वन् पश्यति मस्तके
मग सकाळी येऊन, स्नान वगैरे विधी करून, वेदाने नेहमीप्रमाणे पूजा सुरू केली आणि डोक्यावर पाहिलं—
लिङ्गस्य सव्रणां भीमां धारां च रुधिरप्लुताम् वेदः स विस्मितो भूत्वा किम् इदं लिङ्गमूर्धनि
लिंगाच्या डोक्यावर भयंकर, जखमी, रक्ताने माखलेली धार दिसली; वेदाला आश्चर्य वाटलं, 'हे काय आहे?' असं त्याने विचारलं.
महोत्पातो भवेत् कस्य सूचयेद् इत्य् अचिन्तयत् मृद्भिश् च गोमयेनापि कुशैस् तं गाङ्गवारिभिः
'हे मोठं अपशकुन कोणासाठी आहे? कोणासाठी हे सूचित करतं?' असं तो मनात विचार करू लागला आणि माती, शेण, कुशा आणि गंगाजल यांनी ते धुवू लागला.
प्रक्षालयित्वा तां पूजां कृतवान् नित्यवत् तदा एतस्मिन्न् अन्तरे प्रायाद् व्याधो विगतकल्मषः
ते धुवून झाल्यावर त्याने नेहमीप्रमाणे पूजा केली; तेवढ्यात पापमुक्त झालेला व्याध तिथे आला.
मूर्धानं व्रणसंयुक्तं सरक्तं लिङ्गमस्तके शंकरस्यादिकेशस्य ददृशे ऽन्तर्गतस् तदा
मग लिंगाच्या आत त्याने शंकराच्या, आदिकेशाच्या, डोक्यावर जखम आणि रक्त पाहिलं.
दृष्ट्वैव किम् इदं चित्रम् इत्य् उक्त्वा निशितैः शरैः आत्मानं भेदयाम् आस शतधा च सहस्रधा
हे विचित्र दृश्य पाहून, 'हे काय आश्चर्य आहे?' असं म्हणून, त्याने तीक्ष्ण बाणांनी स्वतःला शंभर वेळा, हजार वेळा भोसकलं.
स्वामिनो वैकृतं दृष्ट्वा कः क्षमेतोत्तमाशयः मुहुर् निनिन्द चात्मानं मयि जीवत्य् अभूद् इदम्
स्वामीचं असं रूप बघून, कोण उदार मनाने ते सहन करील? तो पुन्हा पुन्हा स्वतःला दोष देऊ लागला, 'हे माझ्या जिवंतपणी घडलं.'
कष्टम् आपतितं कीदृग् अहो दुर्विधिवैशसात् तत् कर्म तस्य संवीक्ष्य महादेवो ऽतिविस्मितः ततः प्रोवाच भगवान् वेदं वेदविदां वरम्
'अरे, माझ्यावर किती मोठं संकट आलं, वाईट नशिबामुळे!' असं म्हणून, त्याचं कृत्य पाहून महादेव फारच आश्चर्यचकित झाले; मग भगवंतांनी वेदाला, वेदज्ञात श्रेष्ठ, असे सांगितले—
पश्य व्याधं महाबुद्धे भक्तं भावेन संयुतम् त्वं तु मृद्भिः कुशैर् वार्भिर् मूर्धानं स्पृष्टवान् असि
'पहा, या व्याधाकडे, महाबुद्धीमान, जो भक्तिभावाने पूर्ण आहे; पण तू फक्त माती, कुशा किंवा पाण्याने डोक्याला स्पर्श केलास.'
अनेन सहसा ब्रह्मन् ममात्मापि निवेदितः भक्तिः प्रेमाथवा शक्तिर् विचारो यत्र विद्यते तस्माद् अस्मै वरान् दास्ये पश्चात् तुभ्यं द्विजोत्तम
'या कृतीने, ब्राह्मण, माझं स्वतःचं अस्तित्वही अर्पण झालं; जिथे भक्ती, प्रेम, शक्ती किंवा विवेक आहे, तिथे मी आधी त्याला वर देईन, मग तुला, श्रेष्ठ द्विजा.'
वरेण च्छन्दयाम् आस व्याधं देवो महेश्वरः व्याधः प्रोवाच देवेशं निर्माल्यं तव यद् भवेत्
मग महेश्वराने व्याधाला वर मागायला सांगितलं; व्याध म्हणाला, 'देवेश, मला तुझं निर्माल्य मिळू दे.'
तद् अस्माकं भवेन् नाथ मन्नाम्ना तीर्थम् उच्यताम् सर्वक्रतुफलं तीर्थं स्मरणाद् एव जायताम्
'हे प्रभो, ते आमचं होऊ दे; माझ्या नावाने तीर्थ असावं; त्या तीर्थाचं स्मरण केल्याने सर्व यज्ञांचे फळ मिळू दे.'
तथेत्य् उवाच देवेशस् ततस् तत् तीर्थम् उत्तमम् भिल्लतीर्थं समस्ताघसंघविच्छेदकारणम्
देवांच्या अधिपतीने 'तसेच होवो' असे उत्तर दिले. मग ते उत्तम तीर्थ, भिल्लतीर्थ, सर्व पापांचा नाश करणारे ठरले.
श्रीमहादेवचरणमहाभक्तिविधायकम् अभवत् स्नानदानाद्यैर् भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् वेदस्यापि वरान् प्रादाच् छिवो नानाविधान् बहून्
तेथे श्रीमहादेवांच्या चरणांवर मोठी भक्ती मिळते, स्नान, दान वगैरे कर्मांनी भोग आणि मोक्ष दोन्ही मिळतात. शंकराने तिथे वेदांनाही अनेक प्रकारचे वर दिले.
चक्षुस्तीर्थम् इति ख्यातं रूपसौभाग्यदायकम् यत्र योगेश्वरो देवो गौतम्या दक्षिणे तटे
ते तीर्थ 'चक्षुस्तीर्थ' म्हणून प्रसिद्ध आहे, जे रूप आणि सौभाग्य देते. तिथे योगेश्वर देव गौतमीच्या दक्षिण काठी वास करतो.
पुरं भौवनम् आख्यातं गिरिमूर्ध्न्य् अभिधीयते यत्रासौ भौवनो राजा क्षत्रधर्मपरायणः
'भौवन' नावाचे नगर पर्वताच्या शिखरावर आहे, जिथे भौवन नावाचा राजा क्षत्रिय धर्माला वाहून राज्य करत होता.
तस्मिन् पुरवरे कश्चिद् ब्राह्मणो वृद्धकौशिकः तत्पुत्रो गौतम इति ख्यातो वेदविदुत्तमः
त्या उत्तम नगरीत वृद्धकौशिक नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता; त्याचा पुत्र गौतम म्हणून प्रसिद्ध होता, तो वेदांचा मोठा जाणकार होता.
तस्य मातुर् मनोदोषाद् विपरीतो ऽभवद् द्विजः सखा तस्य वणिक् कश्चिन् मणिकुण्डल उच्यते
त्याच्या आईच्या मनाच्या दोषामुळे तो द्विज उलट स्वभावाचा झाला. त्याचा एक मित्र होता, व्यापारी मणिकुंडल नावाचा.
तेन सख्यं द्विजस्यासीद् विषमं द्विजवैश्ययोः श्रीमद्दरिद्रयोर् नित्यं परस्परहितैषिणोः
त्या ब्राह्मण आणि व्यापाऱ्याचे मैत्र जरी असमान होते, एक श्रीमंत आणि एक गरीब, तरी दोघेही नेहमी एकमेकांच्या हितासाठीच वागत.
कदाचिद् गौतमो वैश्यं वित्तेशं मणिकुण्डलम् प्राहेदं वचनं प्रीत्या रहः स्थित्वा पुनः पुनः
एकदा गौतमाने श्रीमंत मणिकुंडलाशी प्रेमाने, एकांतात, पुन्हा पुन्हा असे बोलले:
गच्छामो धनम् आदातुं पर्वतान् उदधीन् अपि यौवनं तद् वृथा ज्ञेयं विना सौख्यानुकूल्यतः धनं विना तत् कथं स्याद् अहो धिङ् निर्धनं नरम्
'चल, आपण धन मिळवायला जाऊ, पर्वतांवर किंवा समुद्रापर्यंत. सुखासाठी साधन नसले तर तारुण्य व्यर्थ जाते; धनाशिवाय सुख कसे मिळेल? अरे, जो माणूस गरीब आहे त्याचे आयुष्य खरेच लाजिरवाणे आहे.'
कुण्डलो द्विजम् आहेदं मत्पित्रोपार्जितं धनम् बह्व् अस्ति किं धनेनाद्य करिष्ये द्विजसत्तम द्विजः पुनर् उवाचेदं मणिकुण्डलम् ओजसा
मणिकुंडल म्हणाला, 'माझ्याकडे वडिलांनी मिळवलेले पुष्कळ धन आहे. मला आज आणखी धनाची गरज नाही, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणा.' पण ब्राह्मणाने मणिकुंडलाला ठामपणे उत्तर दिले:
धर्मार्थज्ञानकामानां को नु तृप्तः प्रशस्यते उत्कर्षप्राप्तिर् एवैषां सखे श्लाघ्या शरीरिणाम्
'धर्म, अर्थ, ज्ञान आणि काम यांचा खरा जाणणारा माणूस कधीच पूर्ण समाधानी राहत नाही. देहधारींसाठी श्रेष्ठता मिळवणे हेच खरे कौतुकाचे असते, मित्रा.'
स्वेनैव व्यवसायेन धन्या जीवन्ति जन्तवः परदत्तार्थसंतुष्टाः कष्टजीविन एव ते
'स्वतःच्या मेहनतीवर जगणारे प्राणी खरेच धन्य असतात; इतरांनी दिलेल्या गोष्टींवर समाधानी राहणारेच दु:खी जीवन जगतात.'
स पुत्रः शस्यते लोके पितृभिश् चाभिनन्द्यते यः पैत्र्यम् अभिलिप्सेत न वाचापि तु कुण्डल
'तोच पुत्र जगात कौतुकास पात्र ठरतो आणि वडिलांचाही अभिमान मिळवतो, जो वडिलांचे धन मिळवण्याची इच्छा ठेवत नाही, अगदी बोलण्यातही नाही, मणिकुंडला.'
स्वबाहुबलम् आश्रित्य यो ऽर्थान् अर्जयते सुतः स कृतार्थो भवेल् लोके पैत्र्यं वित्तं न तु स्पृशेत्
'जो मुलगा स्वतःच्या बळावर धन मिळवतो, तोच जगात खरा यशस्वी ठरतो; त्याने वडिलांचे धन स्पर्शही करू नये.'